خرید اعتباری؛ تحولی جدید در معادلات بانکی ایران

همزمان با کاهش قدرت خرید خانوارها، تداوم تورم و دشوارتر شدن دسترسی به تسهیلات خرد بانکی، شیوه‌های نوین اعتباردهی به تدریج جای خود را در بازار مالی کشور باز کرده‌اند. مدل «الان بخر، بعداً پرداخت کن» یا BNPL، یکی از مهم‌ترین این تحولات است که در یک دهه‌ی اخیر در بسیاری از کشورهای جهان رشد چشمگیری داشته و در ایران نیز در قالب خریدهای اعتباری سکوهای اینترنتی رواج یافته است.

آخرین آمار تسهیلات بانکی؛ سهم ۲۳.۸ درصدی خانوارها

آخرین آمار بانک مرکزی از پرداخت تسهیلات بانکی در سه‌ماهه‌ی نخست امسال نشان می‌دهد که شبکه‌ی بانکی در این مدت ۲ هزار و ۹۴۰ همت تسهیلات به متقاضیان پرداخت کرده است که سهم بخش خانوار از این رقم ۲۳.۸ درصد بوده است. هرچند این رقم نسبت به سال گذشته روندی روبه‌رشد دارد، اما پیچیدگی‌های دریافت تسهیلات بانکی و فراگیر شدن روش‌های جدید پرداخت اعتباری، خانوارها را به سمت دریافت وام‌های اعتباری آنی سوق داده است.

BNPL چیست و چه تفاوتی با فروش اقساطی دارد؟

برخلاف تصور رایج، BNPL صرفاً یک روش فروش اقساطی نیست، بلکه مدلی از اعتباردهی هوشمند است که فرآیند دریافت اعتبار را از مسیر سنتی بانک‌ها خارج کرده و آن را به تجربه‌ای سریع، دیجیتال و مبتنی بر اعتبارسنجی لحظه‌ای تبدیل می‌کند. در این مدل، مشتری بدون مراجعه به شعبه بانک، بدون ارائه ضامن و طی مراحل طولانی اخذ وام، می‌تواند در مدت کوتاهی اعتبار خرید دریافت کرده و مبلغ را در اقساط مشخص بازپرداخت کند.

نقش فین‌تک‌ها؛ برداشتن بار تسهیلات خرد از دوش بانک‌ها

در مدل سنتی، بانک‌ها به‌طور مستقیم مسئول پرداخت تسهیلات، اعتبارسنجی مشتری، عقد قرارداد و وصول اقساط هستند. اما در اکوسیستم جدید، این نقش به فین‌تک‌ها و شرکت‌های اعتباری محول شده است. این شرکت‌ها فرآیند ثبت درخواست، اعتبارسنجی دیجیتال، احراز هویت، تخصیص اعتبار و مدیریت کاربر را بر عهده می‌گیرند و بانک‌ها یا مؤسسات مالی، منابع مالی لازم را تأمین می‌کنند.

با این کار، بانک دیگر یک وام‌دهنده‌ی مستقیم نیست، بلکه به تأمین‌کننده‌ی زیرساخت مالی تبدیل می‌شود و فین‌تک‌ها نقش واسطه‌ی هوشمند میان بانک، فروشنده و مشتری را ایفا می‌کنند.

چرا کاربران ایرانی از BNPL استقبال کردند؟

در سال‌های اخیر، میزان استقبال از این شیوه در بین ایرانیان رواج یافته و افراد بیشتری به کاربران همیشگی BNPL تبدیل شده‌اند. آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد:

علل رشد این مدل در ایران:

۱. کاهش قدرت خرید خانوارها: تورم باعث شده بسیاری از خانوارها برای خرید کالاهای مصرفی، لوازم خانگی، تجهیزات دیجیتال و حتی خدمات درمانی و آموزشی به اعتبار خرد نیاز داشته باشند.

۲. دشواری دریافت وام‌های بانکی: فرآیندهای طولانی، نیاز به ضامن، وثایق متعدد و محدودیت منابع بانکی، متقاضیان را به سمت راهکارهای ساده‌تر سوق داده است.

۳. توسعه‌ی اقتصاد دیجیتال: کاربران انتظار دارند همان‌گونه که خرید اینترنتی را در چند دقیقه انجام می‌دهند، دریافت اعتبار نیز به همان سرعت امکان‌پذیر باشد.

بازیگران اصلی اکوسیستم BNPL در ایران

نگاهی به بازیگران اصلی این اکوسیستم در ایران نشان می‌دهد که نقش اصلی بر عهده‌ی شرکت‌های فناوری مالی است. سکوهایی چون دیجی‌پی، اسنپ‌پی، ترب‌پی، ازکی‌وام، کیپا و تارا بخش عمده‌ی بازار اعتبار خرید را در اختیار دارند و با اتصال به فروشگاه‌های اینترنتی و فیزیکی، امکان خرید اعتباری را برای میلیون‌ها کاربر فراهم کرده‌اند.

این شرکت‌ها با انجام اعتبارسنجی دیجیتال، تعیین سقف اعتبار، مدیریت بازپرداخت اقساط و همکاری با بانک‌ها، کار را برای کاربر نهایی چنان آسان کرده‌اند که او اصلاً متوجه نمی‌شود اعتبار دریافتی از منابع یک بانک تأمین شده است.

آیا بانک‌ها از اکوسیستم پرداخت خرد کنار گذاشته می‌شوند؟

اگرچه کاربران ممکن است از نقش بانک‌ها در تأمین مالی وام‌های پرداختی بی‌اطلاع باشند، اما نقش آنها در اکوسیستم BNPL بسیار مهم است. بانک‌ها همزمان سه وظیفه را بر عهده دارند:

تأمین منابع مالی مورد نیاز سکوهای اینترنتی اعتبار خرید

فراهم‌سازی زیرساخت‌های بانکی شامل حساب، پرداخت، تسویه و مدیریت وجوه

توسعه‌ی محصولات اختصاصی در اکوسیستم BNPL

ضمن اینکه بانک‌ها نیز با ایجاد شرکت‌های اعتباری به این بازار ورود کرده‌اند؛ سرویس‌هایی چون گرین‌پی، کالا پی، دیما و بلو از جمله این ابزارها هستند.

لزوم نظارت و برنامه‌ریزی برای توسعه‌ی BNPL در ایران

با وجود رشد سریع این بازار، توسعه‌ی BNPL نیازمند نظارت دقیق و برنامه‌ریزی منسجم است. مهم‌ترین چالش‌های این حوزه عبارتند از:

از دیگر چالش‌ها، کیفیت داده‌های اعتبارسنجی مشتریان است. هرچه اطلاعات دقیق‌تر و جامع‌تر باشد، احتمال نکول کاهش می‌یابد. همچنین تورم نیز بر عملکرد این شرکت‌ها تأثیر مستقیم دارد و مدیریت منابع مالی و تعیین نرخ کارمزد را دشوارتر می‌کند.

آینده‌ی بازار چگونه شکل می‌گیرد؟

کارشناسان حوزه‌ی بانکداری و تأمین مالی معتقدند آینده‌ی BNPL در ایران به میزان همکاری میان بانک‌ها، شرکت‌های فناوری مالی و نهادهای ناظر بستگی دارد. در صورتی که بانک مرکزی بتواند چارچوب مشخصی برای فعالیت این صنعت تدوین کند و زیرساخت‌های اعتبارسنجی دیجیتال بیش از پیش توسعه یابد، سهم اعتبارهای خرد دیجیتال در نظام مالی کشور افزایش خواهد یافت.

بانک‌ها به جای تمرکز صرف بر اعطای وام‌های سنتی، به سمت بانکداری پلتفرمی و همکاری گسترده‌تر با فین‌تک‌ها حرکت خواهند کرد؛ مدلی که در بسیاری از اقتصادهای پیشرفته به استاندارد جدید صنعت بانکداری تبدیل شده است.

در پایان؛ تحول دیجیتال نظام مالی

به گزارش ایرنا، توسعه‌ی BNPL نشان می‌دهد که این شیوه، دیگر یک ابزار فروش اقساطی نیست، بلکه بخشی از تحول دیجیتال نظام مالی محسوب می‌شود. موفقیت آن در ایران به جای رقابت میان بانک‌ها و فین‌تک‌ها، به شکل‌گیری یک اکوسیستم مشترک میان این دو بازیگر بستگی دارد تا کاربران با دسترسی سریع و آسان به اعتبار، از مزایای این همکاری بهره‌مند شوند.