چرا بعضی بچه‌ها رئیس خانه می‌شوند؟ / این اشتباه تربیتی اقتدار والدین را زیر سوال می‌برد

شبنم دوستی، روانشناس، در خصوص فرزندسالاری و نحوه شکل‌گیری آن در خانواده‌ها گفت که فرزندسالاری وضعیتی است که در آن تصمیمات خانواده تحت تأثیر خواسته‌های کودک قرار گرفته و نقش والدین را در خانواده کمرنگ می‌کند. وی افزود که این پدیده ریشه‌های مختلفی از جمله محبت بیش از حد دارد و می‌تواند بر رشد روانی کودک و تعادل ساختار خانواده و رابطه زوجین اثرات منفی بگذارد.

فرزندسالاری چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟

به گفته دوستی، فرزندسالاری وضعیتی است که در آن تصمیم‌ها و قواعد خانواده، به‌جای آنکه بر اساس هدایت و مسئولیت‌پذیری والدین شکل بگیرد، بیش از اندازه تحت تأثیر خواسته‌ها و واکنش‌های کودک قرار می‌گیرد. این وضعیت معمولاً از حدود دو تا سه سالگی و هم‌زمان با آغاز استقلال‌طلبی کودک قابل مشاهده است و آنچه تعیین‌کننده است، نحوه واکنش والدین است. اگر قوانین و مرزهای خانواده به‌طور مداوم بر اساس رفتار کودک تغییر کند، به‌تدریج فرزندسالاری شکل می‌گیرد.

نشانه‌های فرزندسالاری

از مهم‌ترین نشانه‌های فرزندسالاری، تغییر مداوم تصمیم‌های والدین در برابر گریه، قهر، اصرار یا واکنش‌های هیجانی کودک است. در چنین خانواده‌هایی، قوانین ثبات کافی ندارند و به‌مرور به موضوعی قابل مذاکره تبدیل می‌شوند. همچنین ممکن است برنامه‌های خانواده بیش از حد بر اساس خواسته‌های کودک تنظیم شود یا مسئولیت‌های متناسب با سن به او واگذار نشود.

شنیدن پاسخ «نه» بخش طبیعی از فرایند رشد

دوستی در خصوص تفاوت توجه سالم به نیازهای کودک با فرزندسالاری گفت که در فرزندپروری سالم، والدین میان نیازهای واقعی کودک و خواسته‌های لحظه‌ای او تفاوت قائل می‌شوند. کودک می‌تواند در چارچوبی مشخص انتخاب‌هایی متناسب با سن خود داشته باشد، اما مسئولیت تصمیم‌گیری نهایی همچنان بر عهده والدین است. شنیدن پاسخ «نه» نیز بخشی طبیعی از فرایند رشد محسوب می‌شود و به کودک کمک می‌کند تحمل ناکامی، صبر و خودتنظیمی را بیاموزد.

چرا والدین به سمت فرزندسالاری می‌روند؟

این روانشناس با بیان اینکه بیشتر والدین آگاهانه به سمت فرزندسالاری حرکت نمی‌کنند، اظهار کرد که این روند معمولاً از محبت، نگرانی، احساس گناه یا ترس از ناراحتی کودک ناشی می‌شود و تکرار آن به‌تدریج مرزهای تربیتی را تضعیف و نقش هدایت‌گر والدین را کمرنگ می‌کند.

پیامدهای فرزندسالاری بر رشد کودک

دوستی با اشاره به پیامدهای فرزندسالاری برای رشد روانی و اجتماعی کودک، بیان کرد که کودک ممکن است تحمل ناکامی کمتری داشته باشد، در خودتنظیمی و مدیریت هیجان با دشواری روبه‌رو شود و هنگام مواجهه با محدودیت‌ها واکنش‌های هیجانی شدیدتری نشان دهد. همچنین احتمال وابستگی بیشتر به دیگران، کاهش احساس شایستگی و دشواری در سازگاری اجتماعی افزایش می‌یابد. وی تأکید کرد که این پیامدها ممکن است در محیط مدرسه، روابط دوستانه و عاطفی نیز ادامه پیدا کند.

تأثیر فرزندسالاری بر ساختار خانواده و رابطه زوجین

وی با بیان اینکه فرزندسالاری تنها بر کودک اثر نمی‌گذارد، گفت که هنگامی که کودک به محور اصلی تصمیم‌های خانواده تبدیل می‌شود، اختلاف‌نظر والدین درباره شیوه تربیت افزایش می‌یابد، بخش زیادی از زمان و انرژی خانواده صرف مدیریت خواسته‌های کودک می‌شود و رابطه زن و شوهر به‌تدریج به حاشیه رانده می‌شود.

نقش شبکه‌های اجتماعی در تقویت فرزندسالاری

دوستی تصریح کرد که شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر نقش دوگانه‌ای در این زمینه داشته‌اند؛ از یک سو می‌توانند آگاهی والدین را افزایش دهند، اما از سوی دیگر برخی محتواها بیش از اندازه بر همدلی با کودک تأکید کرده و اهمیت مرزگذاری و توانایی شنیدن «نه» را نادیده می‌گیرند. وی همچنین به تأثیر زندگی دیجیتال اشاره کرد و گفت که دسترسی مداوم به موبایل، بازی‌ها و سرگرمی‌های فوری، کودک را به دریافت پاداش‌های سریع عادت داده و تحمل انتظار و خودکنترلی را کاهش می‌دهد.

به گزارش ایسنا، دوستی در پایان تأکید کرد که تربیت تنها به معنای پاسخ‌دادن به خواسته‌های کودک نیست؛ بلکه شامل آموزش مسئولیت‌پذیری، تحمل ناکامی، خودتنظیمی و آمادگی برای مواجهه با واقعیت‌های زندگی نیز است. هدف از فرزندپروری سالم، پرورش کودکی است که علاوه بر احساس امنیت و محبت، توانایی سازگاری با محدودیت‌ها و چالش‌های زندگی را نیز کسب کند.