در حالی که گزارشهای ضدونقیضی درباره تمدید آتشبس میان ایران و آمریکا منتشر شده، مواضع رسمی تهران نشان میدهد مسئله اصلی نه پایان یک مهلت ۶۰ روزه، بلکه نقض تعهدات واشنگتن و از میان رفتن زمینه اجرای تفاهمنامه اسلامآباد است. همزمان، کاهش کمسابقه تردد کشتیها در تنگه هرمز، افزایش قیمت نفت، بحران صنعت هوانوردی خاورمیانه و گسترش ناامنی به دریای سرخ نشان میدهد که هزینههای ادامه تقابل از مرزهای دو کشور عبور کرده و به اقتصاد منطقهای و جهانی رسیده است.
به گزارش بازتاب، در نخستین ساعات دوشنبه ۲۶ مرداد، فضای خبری پیرامون مناسبات ایران و آمریکا با دو روایت کاملاً متفاوت شکل گرفت. منابع العربیه و الحدث از انتشار اخباری درباره موافقت با تمدید آتشبس یا مهلت ۶۰ روزه خبر دادند، اما سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تأکید کرد که در متن تفاهمنامه اسلامآباد اساساً چیزی با عنوان «مهلت ۶۰ روزه» وجود ندارد.
براساس توضیح اسماعیل بقائی، آنچه در تفاهمنامه پیشبینی شده بود یک دوره ۶۰ روزه برای گفتوگو درباره رفع تحریمها و موضوع هستهای بود که در صورت نرسیدن به نتیجه میتوانست تمدید شود. با این حال به گفته او، این مذاکرات هرگز آغاز نشد، زیرا آمریکا تنها چند هفته پس از امضای تفاهمنامه در ۲۸ خرداد، متن آن را بهصورت گسترده نقض کرد. از این منظر سخن گفتن از پایان یا تمدید یک مهلت، صورتبندی دقیقی از وضعیت موجود نیست، زیرا مرحلهای که قرار بود در این بازه زمانی طی شود، اصولاً آغاز نشده است.
سندی که هنوز نمرده است
عباس باقرپور، مدیرکل حقوقی وزارت امور خارجه، برای توصیف موقعیت کنونی تفاهمنامه اسلامآباد از تعبیر «کما» استفاده کرده است. براساس توضیحات او تفاهمنامه از سه بخش اصلی تشکیل شده است.
بخش نخست بر اصول بنیادین حقوق بینالملل، خودداری آمریکا از تهدید یا استفاده از زور، توقف عملیات نظامی در تمامی جبههها و احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی ایران تأکید دارد. بخش دوم شامل تعهدات متقابل، از جمله رفع محاصره یا محدودیتها و صدور معافیتهایی برای صادرات نفت خام ایران است. بخش سوم نیز مسیر حرکت به سوی مذاکرات بعدی، توافق نهایی و ایجاد سازوکاری برای نظارت بر اجرای آن را مشخص میکند.
از نگاه مدیرکل حقوقی وزارت خارجه، بخش نخست حتی در صورت غیرفعال بودن تفاهمنامه نیز باید برای آمریکا الزامآور باقی بماند، زیرا منع تهدید و توسل به زور صرفاً یک امتیاز قراردادی نیست و به اصول حقوق بینالملل مربوط میشود. در مقابل، تهران معتقد است بخش دوم از همان ابتدا با اقدامات آمریکا و اسرائیل نقض شده و لغو معافیتها نیز یکی از مصادیق این نقض به شمار میرود.
با وجود این موضع رسمی اعلامشده از سوی ایران همچنان راه بازگشت را بهطور کامل مسدود نمیکند. باقرپور تصریح کرده است که تفاهمنامه میتواند احیا شود، مشروط بر آنکه آمریکا از نقض تعهدات و اعمال تحریمهای یکجانبه دست بردارد. بنابراین فرصت دیپلماسی از دید تهران از بین نرفته، اما بازگشت به آن به اقدام عملی واشنگتن وابسته شده است، نه انتشار خبرهای غیررسمی یا ادعای وجود کانالهای محرمانه.
جنگ روایتها بر سر کانال پشتپرده
دونالد ترامپ مدعی شده است که آمریکا یک کانال ارتباطی محرمانه با سپاه پاسداران دارد و مستقیماً با مقامهای سپاه در حال گفتوگو است. این ادعا بلافاصله با تکذیب صریح سپاه روبهرو شد. سردار محبی سخنگوی سپاه، اعلام کرد هیچ گفتوگویی میان مقامات سپاه و آمریکاییها در جریان نیست و موضوعات دیپلماتیک نیز در حوزه مسئولیت بخشهای دیگری از جمهوری اسلامی ایران قرار دارد.
وزارت امور خارجه نیز خبر برگزاری نشست محرمانه میان ایران و آمریکا در اربیل را «کاملاً ساختگی» خوانده و انتشار چنین گزارشهایی را تلاشی برای ایجاد اختلاف میان ارکان تصمیمگیری جمهوری اسلامی ایران دانسته است. بقائی تأکید کرده که تصمیمگیری درباره صلح، جنگ و مذاکره در ایران یک فرایند نهادی است و هیئت مذاکرهکننده از اعتماد ارکان مختلف نظام، از جمله بخشهای دفاعی، برخوردار است.
ادعای وجود مذاکره مستقیم با سپاه میتواند با هدف القای شکاف میان ساختار دیپلماتیک و دفاعی ایران مطرح شده باشد، در حالی که پاسخ تهران بر یکپارچگی فرایند تصمیمگیری و تفکیک مأموریتهای نظامی و دیپلماتیک تأکید دارد. سخنگوی سپاه همچنین گفته است که ترامپ با طرح این اظهارات میکوشد قیمت نفت و انرژی را بهطور موقت کنترل کند. ثابت ماندن نفت برنت در سطح ۸۸ دلار و ۵۵ سنت، پس از رشد بیش از پنج درصدی هفته قبل نشان میدهد که هر خبر مربوط به مذاکره یا تشدید تنش میتواند مستقیماً بر انتظارات بازار انرژی اثر بگذارد.
هرمز از اهرم امنیتی به متغیر اقتصادی جهان تبدیل شده است
محور اصلی فشار در مرحله کنونی تنگه هرمز است. براساس دادههای مندرج در رسانه های داخلی و بین المللی، روز شنبه تنها پنج کشتی حامل کالاهای اساسی از این تنگه عبور کردند و روز یکشنبه تردد بهطور کامل متوقف شد، در حالی که در ابتدای هفته قبل ۳۱ کشتی از این مسیر گذشته بودند.
معاون سیاسی سپاه نیز اعلام کرده است که تنگه هرمز زمانی باز میشود که آمریکا به تعهدات خود در تفاهمنامه اسلامآباد عمل کند. در مقابل وزارت امور خارجه از ادامه گفتوگو با عمان برای تدوین یک بسته شامل نقشه مسیر تردد و بیانیه مشترک خبر داده است. این بسته قرار است هم حاکمیت و حقوق دولتهای ساحلی را تأمین کند و هم امکان تردد ایمن کشتیهای تجاری را فراهم آورد.
طولانی شدن این مذاکرات براساس توضیحات بقائی، به پیچیدگی موضوع، تعدد بازیگران اثرگذار و تلاش طرفهایی بازمیگردد که به گفته تهران خواهان استمرار کشمکش و آشوب در منطقهاند. با این حال ادامه گفتوگوهای ایران و عمان نشان میدهد که تهران در کنار حفظ ابزارهای بازدارنده، مسیر دستیابی به یک سازوکار منطقهای برای کشتیرانی را نیز باز نگه داشته است.
از منظر ملاحظات امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، بازگشایی بدون تضمین تنگه میتواند به معنای از دست رفتن یک اهرم حیاتی بدون دریافت تعهدات متقابل باشد، اما استمرار طولانی ناامنی نیز میتواند هزینههای گستردهای برای کشورهای منطقه، تجارت ایران و اقتصاد جهانی ایجاد کند. از همین رو، مسئله اصلی برای تهران دستیابی به ترتیبی است که امنیت کشتیرانی را با رفع محاصره و رعایت حقوق حاکمیتی ایران پیوند بزند.
هزینهای که دیگر محدود به میدان جنگ نیست
پیامدهای منازعه اکنون در بخشهای مختلف اقتصاد منطقه مشاهده میشود. طبق برآورد نقلشده از یاتا، شرکتهای هواپیمایی خاورمیانه که در سال ۲۰۲۵ حدود ۷.۲ میلیارد دلار سود خالص داشتند، ممکن است در سال ۲۰۲۶ با ۴.۳ میلیارد دلار زیان خالص روبهرو شوند. این تغییر به معنای چرخشی حدود ۱۱.۵ میلیارد دلار در عملکرد مالی صنعت هوانوردی منطقه است.
کاهش ۱۳.۹ درصدی تقاضای مسافر در خاورمیانه، افت ۴۱.۱ درصدی ترافیک اروپا و خاورمیانه و افزایش ۱۱ درصدی پروازهای مستقیم اروپا و آسیا نشان میدهد که ناامنی فقط تعداد پروازها را کاهش نداده، بلکه مزیت جغرافیایی دبی و دوحه بهعنوان مراکز اتصال شرق و غرب را نیز تضعیف کرده است. هواپیماهای امارات در ژوئن با حدود ۷۵ درصد ظرفیت فعالیت میکردند و شماری از شرکتهای بزرگ اروپایی، آسیایی و آمریکای شمالی بازگشت خود به منطقه را برای ماهها به تعویق انداختهاند.
قیمت سوخت جت نیز با وجود کاهش ۲۰ درصدی در ژوئن، همچنان ۴۵.۸ درصد بالاتر از سال قبل گزارش شده و پیشبینی شده است که میانگین قیمت آن در سال ۲۰۲۶ حدود ۷۰ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۵ باشد. بازار جتهای خصوصی، حمل بار، صنعت روانکنندههای خودرو و مسیرهای کشتیرانی نیز از این بحران متأثر شدهاند. حرکت یک سرویس هفتگی کانتینری چین به اروپا از مسیر قطب شمال، با هدف دور زدن آبهای خاورمیانه، نشانهای از تلاش تجارت جهانی برای یافتن مسیرهای جایگزین است؛ تغییری که در صورت استمرار میتواند موقعیت ترانزیتی منطقه را در بلندمدت تحت تأثیر قرار دهد.
میانجیگری لازم است، اما کافی نیست
پاکستان همچنان میانجی اصلی میان ایران و آمریکا معرفی شده و قطر نیز برای کمک به این روند تلاش میکند. تهران در عین حال اعلام کرده است که پیام خاصی در سفر وزیر کشور پاکستان به ایران منتقل نشده و این سفر در چارچوب نقشآفرینی اسلامآباد انجام شده است. تماس کشورهای اروپایی نیز از نظر وزارت امور خارجه به معنای شکلگیری یک میانجی جدید نیست.
نکته محوری موضع ایران آن است که بحران موجود بیش از آنکه ناشی از کمبود میانجی باشد، نتیجه نوع نگاه آمریکا، اشتباه محاسباتی و تکرار روشهایی است که تهران آنها را شکستخورده میداند. حتی در برخی منابع به نقل از یک مقام ارشد ایرانی آمده است که ایران دیگر دستیابی به صلح پایدار را صرفاً از مسیر میانجیها ممکن نمیداند و در صورت شکست دیپلماسی، برای تشدید پاسخ در تنگه هرمز و سراسر منطقه آماده خواهد بود.
این موضع در کنار اعلام آمادگی وزارت امور خارجه برای احیای تفاهمنامه، چارچوب راهبردی تهران را آشکار میکند. ایران میخواهد درهای دیپلماسی باز بماند، اما مذاکره را جایگزین اجرای تعهدات نمیداند و حاضر نیست تحت عنوان تمدید مهلت یا آتشبس، نقضهای پیشین نادیده گرفته شود.
مرحله بعد چه خواهد بود
آینده تفاهمنامه اسلامآباد بیش از هر چیز به رفتار عملی آمریکا وابسته است. اگر واشنگتن به تعهدات مندرج در تفاهمنامه از جمله توقف اقدامات نظامی، رفع محدودیتها و فراهم کردن مسیر مذاکرات عمل کند، امکان خارج شدن توافق از وضعیت «کما» وجود دارد. در غیر این صورت احتمال تقویت رویکرد بازدارنده و افزایش فشار در تنگه هرمز بیشتر خواهد شد.
با این همه گسترش بحران به هوانوردی، انرژی، کشتیرانی، زنجیره تأمین و حتی آمادگی نظامی آمریکا نشان میدهد که هیچیک از طرفها با یک منازعه کمهزینه یا کوتاهمدت مواجه نیستند. نقطه تعیینکننده در روزها و هفتههای آینده نه ادعاهای رسانهای درباره کانالهای محرمانه، بلکه نشانههای قابل سنجش از اجرای تعهدات، نتیجه گفتوگوهای ایران و عمان درباره امنیت تردد و سرنوشت محدودیتهای دریایی خواهد بود.
تفاهمنامه اسلامآباد هنوز از نگاه تهران نمرده است، اما احیای آن نیازمند تغییر رفتار طرفی است که جمهوری اسلامی ایران مسئول نقض توافق میداند. تا آن زمان تنگه هرمز همزمان محل اعمال بازدارندگی ایران، میدان سنجش اعتبار دیپلماسی و مهمترین شاخص آینده تقابل تهران و واشنگتن باقی خواهد ماند.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.