در حالی که جنگ میان ایران و آمریکا وارد روز هشتادم شده، نشانههای دیپلماتیک از نیویورک، دوحه و تهران حکایت از آن دارد که برخلاف فضای سنگین نظامی، مسیر مذاکره هنوز بسته نشده است. مقامهای ایرانی و آمریکایی در روزهای اخیر بهصورت جداگانه با میانجیها گفتوگو کردهاند و قطر نیز اعلام کرده همچنان در حال انتقال پیام میان دو طرف و تلاش برای رسیدن به یک «زمینه مشترک» است.
با این حال، آنچه تاکنون مانع از شکلگیری یک توافق شده، صرفاً اختلاف بر سر اصل مذاکره نیست. بر اساس مجموعه اطلاعات منتشرشده در رسانه های داخلی و خارجی، گره اصلی مذاکرات در حال حاضر به «ترتیب اقدامات» بازمیگردد؛ اینکه ابتدا کدام طرف باید امتیاز بدهد و چه تضمینی وجود دارد که طرف مقابل نیز تعهدات خود را اجرا کند.
طرح هفتروزه ایران؛ ابتکار تهران برای خروج از بنبست
ایران در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل پیشنهادی هفتروزه ارائه کرده که قرار است پایه ادامه گفتوگوها باشد. این پیشنهاد شامل پایان دادن به خصومتها در ایران و لبنان، آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای ایران، پایان دادن به تحریمهای نفتی و رفع محاصره بنادر ایران است. در مقابل، ایران اجازه بازگشایی تنگه هرمز را خواهد داد و مذاکرات درباره برنامه هستهای نیز از سر گرفته میشود.
عباس عراقچی نیز تأکید کرده است که ایران راهحل خود را ارائه کرده و اگر آمریکا واقعاً به دنبال یک مسیر مسالمتآمیز باشد، این پیشنهاد میتواند مبنای حرکت بعدی قرار گیرد. او همچنین گفته هر اقدامی برای بازگشایی تنگه هرمز به تحقق شروط ایران وابسته است.
از منظر تهران، این ترتیب اهمیت اساسی دارد. ایران نمیخواهد ابتدا مهمترین اهرمهای خود را کنار بگذارد و سپس منتظر بماند که آمریکا درباره کاهش فشار اقتصادی یا اجرای تعهدات خود تصمیم بگیرد.
اختلاف اصلی؛ چه کسی باید اول امتیاز بدهد؟
تحلیلی که از سوی دنیس سیترونوویچ، عضو اندیشکده شورای آتلانتیک، نقل شده نیز همین نقطه را برجسته میکند. بر اساس این تحلیل، واشنگتن میخواهد پیش از ارائه گشایش اقتصادی قابلتوجه، امتیازات هستهای دریافت کند؛ در مقابل، تهران تأکید دارد ابتدا تفاهمهای قبلی اجرا شود، محاصره دریایی برداشته شود و ایران به داراییها و درآمدهای نفتی خود دسترسی پیدا کند. تنها پس از آن، ایران آمادگی دارد وارد مذاکرات درباره محدودیتهای بیشتر هستهای شود.
در واقع اختلاف اصلی در این مرحله نه بر سر اصل مذاکره هستهای، بلکه بر سر ترتیب اجرای تعهدات است.
این موضوع برای ایران صرفاً یک اختلاف فنی نیست. تهران میخواهد از تکرار وضعیتی جلوگیری کند که در آن ابتدا تعهدات خود را اجرا کند اما طرف مقابل بتواند اجرای تعهدات اقتصادی را به تعویق بیندازد یا متوقف کند.
پاسخ قطعی واشنگتن هنوز روشن نیست
در روزهای اخیر مواضع آمریکا درباره پیشنهاد ایران یکدست نبوده است.
ترامپ اعلام کرده پیشنهاد ایران را نپذیرفته و همچنین گزارشها درباره ارائه پیشنهاد رفع تحریمها یا آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران را تکذیب کرده است. با این حال، تماسها از مسیر میانجیها ادامه یافته و حتی ترامپ از ادامه گفتوگوها در هفته جاری سخن گفته است.
عراقچی نیز پیش از ترک نیویورک گفته بود یک واسطه قطری بار دیگر با هیئت ایرانی دیدار کرده و ایدههایی درباره چگونگی تحقق شروط ایران مطرح شده است. قرار بوده این ایدهها با طرف آمریکایی نیز مطرح شود و پاسخ نهایی واشنگتن از طریق واسطهها به تهران منتقل شود.
این روند نشان میدهد اگرچه نسخه اولیه پیشنهاد ایران مورد پذیرش واشنگتن قرار نگرفته، اما مسیر مذاکره همچنان فعال است و احتمال بحث درباره نسخه اصلاحشده طرح ایران وجود دارد.
تنگه هرمز در مرکز معادله
در این میان تنگه هرمز عملاً به یکی از مهمترین اجزای مذاکرات تبدیل شده است.
طبق گزارشهای موجود، ادامه اختلال در جریان صادرات انرژی بر بازارهای منطقه و قیمت نفت تأثیر گذاشته است. رویترز گزارش داده قیمت نفت برنت در معاملات صبح سهشنبه به ۱۰۵ دلار و ۹۱ سنت در هر بشکه رسیده و نگرانی از اختلال احتمالی در عرضه همچنان یکی از عوامل اصلی بازار است.
همچنین قطر انرژی اعلام کرده تا زمانی که تنگه هرمز بسته باشد، قادر به تحویل برخی محمولههای LNG به مشتریان خود نیست. این مسئله نشان میدهد بحران هرمز دیگر صرفاً یک اختلاف میان ایران و آمریکا نیست و آثار آن به بازار انرژی و اقتصاد کشورهای منطقه نیز سرایت کرده است.
از همین رو تهران تلاش دارد بازگشایی کامل تنگه را بخشی از یک توافق سیاسی و اقتصادی جامعتر قرار دهد، نه اقدامی مستقل از سایر مطالبات.
پیام ایران؛ مذاکره همراه با بازدارندگی
در کنار تلاشهای دیپلماتیک، مقامهای نظامی ایران نیز بر ادامه آمادگی دفاعی تأکید کردهاند.
سخنگوی ارتش گفته است نیروهای مسلح ایران در دوره آتشبس از فرصت برای بهروزرسانی بانک اهداف، بهینهسازی تجهیزات و وارد کردن تجهیزات جدید به سازمان رزم استفاده کردهاند. او همچنین اعلام کرده در صورت تشخیص حمله قریبالوقوع، ایران ممکن است به عملیات پیشدستانه متوسل شود.
سخنگوی سپاه نیز گفته ایران همچنان در حال طراحی و ارتقای تسلیحات دفاعی است و اگر شکل درگیری تغییر کند، تجهیزات جدیدی نیز وارد میدان خواهد شد.
بنابراین تهران در عمل دو پیام همزمان ارسال میکند: نخست اینکه مسیر مذاکره باز است؛ دوم اینکه مذاکره به معنای کنار گذاشتن ابزارهای بازدارندگی نیست.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، گفته شروط ایران به آمریکا اعلام شده اما ترامپ هنوز قادر به تصمیمگیری نیست. او وضعیت کنونی واشنگتن را به گونهای توصیف کرده که آمریکا نه قادر به ادامه جنگ با هزینههای پیشین است و نه هنوز توانسته درباره مسیر مذاکره تصمیم نهایی بگیرد.
سخنگوی سپاه نیز گفته است ناوهای آمریکایی از محدوده خلیج فارس فاصله گرفتهاند و حضور دریایی آمریکا نسبت به ابتدای درگیری کاهش یافته است.
فشار جنگ فقط متوجه ایران نیست
در داخل آمریکا نیز نشانههایی از افزایش انتقاد نسبت به طولانی شدن درگیری دیده میشود.
چاک شومر، رهبر اقلیت دموکرات در سنای آمریکا، از ترامپ به دلیل ادامه یافتن جنگ انتقاد کرده و گفته درگیریای که قرار بود چند هفته طول بکشد، وارد ماه هشتم شده است و مردم آمریکا و نیروهای این کشور هزینه آن را میپردازند.
همزمان، گزارش میلیتاری تایمز از افزایش شمار نیروهای مجروح آمریکایی در عملیاتهای نظامی خاورمیانه حکایت دارد. طبق دادههای نقلشده، از آغاز جنگ ۱۹ نظامی آمریکایی جان باخته و صدها نفر مجروح شدهاند.
این آمارها نشان میدهد طولانی شدن جنگ برای واشنگتن نیز بدون هزینه نیست و همین مسئله میتواند یکی از دلایل ادامه تلاشهای دیپلماتیک باشد.
پرونده هستهای؛ مرحله بعد از توافق بر سر آتشبس
در کنار اختلافات مربوط به تنگه هرمز و مسائل اقتصادی، موضوع هستهای همچنان یکی از محورهای اصلی اختلاف باقی مانده است.
سخنگوی سپاه تأکید کرده ایران به دنبال سلاح هستهای نیست و پرسیده اگر هدف آمریکا جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای بوده، چرا واشنگتن از برجام خارج شده است.
در عین حال، تحلیل مطرحشده در متن تصریح میکند که ایران اصل مذاکره درباره محدودیتهای هستهای و بازرسیها را رد نکرده است، بلکه میخواهد اجرای تعهدات اقتصادی آمریکا مقدم بر ارائه امتیازات جدید هستهای باشد.
از این منظر، تهران در حال تفکیک دو موضوع است: نخست اجرای تعهداتی که از نگاه ایران قبلاً پذیرفته شدهاند؛ دوم ورود به مذاکرات تازه درباره محدودیتهای هستهای.
دیپلماسی هنوز زنده است
اظهارات رافائل گروسی نیز نشان میدهد اگرچه هنوز گفتوگوی تمامعیاری میان ایران و آمریکا شکل نگرفته، اما هر دو طرف تمایل خود را برای بازگشت به میز مذاکره کاملاً از دست ندادهاند. مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفته گفتوگوهای غیررسمی ادامه دارد و آژانس آماده است از روند مذاکرات حمایت کند.
وزارت خارجه قطر نیز تأکید کرده میانجیگری ادامه خواهد یافت و پیامها همچنان میان طرفها منتقل میشود.
به این ترتیب، تصویر کنونی نه تصویر صلح است و نه تصویر قطع کامل دیپلماسی.
جنگ فرسایشی یا توافق مرحلهای؟
آنچه از مجموع تحولات روز هشتادم جنگ برمیآید این است که تهران و واشنگتن هر دو هنوز ابزارهای فشار خود را حفظ کردهاند اما همزمان مسیر مذاکره را نیز نبستهاند.
ایران میخواهد پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز، کاهش فشار اقتصادی و مذاکرات هستهای در قالب یک بسته به هم پیوسته بررسی شود. آمریکا در مقابل تلاش دارد ابتدا درباره پرونده هستهای و نحوه بازگشایی هرمز امتیاز بگیرد و سپس درباره گشایشهای اقتصادی تصمیم بگیرد.
این اختلاف در ظاهر بر سر «ترتیب اجرا» است، اما در عمل به مسئله اعتماد و تضمین بازمیگردد.
اگر میانجیها بتوانند سازوکاری برای اجرای همزمان و مرحلهای تعهدات پیدا کنند، هنوز امکان حرکت به سمت یک توافق وجود دارد. در غیر این صورت، هر دو طرف احتمالاً همچنان از ابزارهای نظامی، اقتصادی و سیاسی خود برای افزایش قدرت چانهزنی استفاده خواهند کرد.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.