اظهارات تازه دونالد ترامپ درباره پایان عملی جنگ با ایران، در ظاهر نشانه‌ای از عقب‌نشینی واشنگتن از گزینه حملات گسترده نظامی است؛ اما استمرار محاصره اقتصادی، اختلاف بر سر شروط توافق و فشارهای متضاد بر کاخ سفید نشان می‌دهد که خاورمیانه هنوز با صلح فاصله دارد. پرسش اصلی دیگر صرفاً زمان آغاز دوباره جنگ نیست؛ بلکه این است که آیا آمریکا و ایران می‌توانند از وضعیت فرسایشی «نه جنگ، نه صلح» خارج شوند، بدون آنکه یکی از طرفین ناچار به پذیرش شکست سیاسی شود؟
به نوشته بازتاب؛ به نظر می رسد اظهارات روز دوشنبه ۹ نوامبر دونالد ترامپ پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر، بیش از آنکه اعلام پایان یک جنگ باشد، نشانه‌ای از تغییر محاسبات کاخ سفید در مواجهه با ایران است. رئیس‌جمهور آمریکا از یک‌سو مدعی شده که ایران از نظر نظامی «عملاً تمام شده» و اقدام نظامی گسترده دیگری در شرایط فعلی ضروری نیست؛ از سوی دیگر تأکید کرده که نیروهای آمریکایی برای هرگونه تغییر وضعیت آمادگی دارند و فشار اقتصادی و محاصره همچنان ادامه خواهد یافت.
این دو موضع در نگاه نخست متناقض به نظر می‌رسند، اما در واقع تصویری از راهبردی ارائه می‌کنند که واشنگتن پس از بیش از هشت ماه جنگ با آن روبه‌رو شده است: تلاش برای دستیابی به امتیازات سیاسی از طریق حفظ فشار نظامی و اقتصادی، بدون پذیرش هزینه‌های آغاز دور تازه‌ای از نبرد.
ترامپ پس از دیدار با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، در کاخ سفید گفت که پیشرفت‌هایی در مسیر پایان دادن به جنگ حاصل شده است. او در عین حال تأکید کرد که آمریکا باید پیش از هر تصمیم نهایی، امنیت متحدان منطقه‌ای خود را تضمین کند.
از نگاه کاخ سفید، توقف بمباران‌ها لزوماً به معنای پایان اهرم‌های فشار نیست. محاصره دریایی بنادر ایران، محدودیت‌های تجاری و تحریم‌های اقتصادی همچنان ابزارهایی هستند که واشنگتن برای وادار کردن تهران به پذیرش توافق مورد نظر خود حفظ کرده است.
این رویکرد یک مزیت سیاسی برای ترامپ دارد؛ او می‌تواند از کاهش ضرورت عملیات نظامی سخن بگوید، بدون آنکه ناچار شود درباره میزان تحقق اهداف اولیه جنگ پاسخ قطعی ارائه کند.
اما همین انعطاف در روایت سیاسی، یک ضعف راهبردی نیز دارد. اگر هدف عملیات نظامی تضعیف توانایی‌های ایران برای دستیابی به توافقی مطلوب‌تر بوده، ادامه اختلافات بنیادین پس از ماه‌ها جنگ این پرسش را مطرح می‌کند که فشار بیشتر دقیقاً چه نتیجه متفاوتی ایجاد خواهد کرد.
به بیان دیگر، آمریکا ممکن است بتواند شدت درگیری نظامی را کاهش دهد، اما این به معنای حل مسئله‌ای نیست که جنگ بر سر آن آغاز شده است.
کشورهای عربی به‌دنبال صلح هستند یا ادامه محاصره ایران؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات ترامپ به موضع کشورهای عربی خلیج فارس مربوط می‌شود. او اعلام کرد قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین و کویت ترجیح می‌دهند وضعیت فعلی به جای ازسرگیری حملات گسترده نظامی ادامه پیدا کند.
ترامپ ترجیح کشورهای منطقه برای جلوگیری از جنگ را در چارچوب حفظ وضعیت موجود توضیح داده است؛ اما نمی‌توان صرفاً از این سخنان نتیجه گرفت که تمام این کشورها با ادامه بلندمدت فشار اقتصادی و بلاتکلیفی امنیتی موافق‌اند.
گزارش‌های دیپلماتیک نشان می‌دهد دولت‌های منطقه بیش از هر چیز نگران پیامدهای غیرقابل‌کنترل گسترش جنگ هستند. تهدید مسیرهای انتقال انرژی، افزایش هزینه‌های تجارت، اختلال در حمل‌ونقل دریایی و احتمال گسترش حملات متقابل، مستقیماً بر امنیت و اقتصاد کشورهای خلیج فارس تأثیر می‌گذارد.
از این منظر، میانجیگری قطر را باید بخشی از تلاش منطقه‌ای برای جلوگیری از ورود بحران به مرحله‌ای پرهزینه‌تر دانست، نه لزوماً تأیید راهبرد فشار نامحدود واشنگتن.
دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ و جی‌دی ونس نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا می‌کند. دوحه تلاش دارد مسیر گفت‌وگو را باز نگه دارد و از تبدیل اختلافات موجود به تصمیمی برای آغاز مجدد عملیات گسترده جلوگیری کند.
فشار نتانیاهو؛ اختلاف بر سر اینکه جنگ چگونه پایان یابد
در کنار تلاش کشورهای عربی برای جلوگیری از تشدید تنش، مواضع رژیم اسرائیل یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر تصمیمات کاخ سفید است.
فایننشال‌تایمز به نقل از فردی مطلع از گفت‌وگوهای دیپلماتیک گزارش داده که بنیامین نتانیاهو به‌طور مستمر ترامپ را برای ازسرگیری عملیات نظامی علیه ایران تحت فشار قرار می‌دهد. با این حال، منبع دیگری که با شرایط اسرائیل آشناست، ضمن تأیید تمایل نتانیاهو به ادامه اقدامات نظامی، شدت این فشارها را در وضعیت کنونی کمتر توصیف کرده است.
در محاسبات اسرائیل، توقف جنگ بدون دستیابی به ترتیبات امنیتی مورد نظر تل‌آویو ممکن است به معنای باقی ماندن بخشی از تهدیدهای پیشین باشد. در مقابل، کشورهای عربی منطقه بیش از هر چیز بر هزینه‌های استمرار درگیری و ضرورت تثبیت امنیت منطقه‌ای تأکید می‌کنند.
ترامپ میان این دو مجموعه از ملاحظات قرار گرفته است؛ از یک‌سو خواهان توافقی است که بتواند آن را دستاوردی پایدار معرفی کند و از سوی دیگر، بازگشت به جنگ نیز می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و سیاسی جدیدی برای دولت او ایجاد کند.
سه انتخاب کاخ سفید
تحولات اخیر نشان می‌دهد دولت آمریکا عملاً با سه مسیر سیاستی روبه‌روست: بازگشت به عملیات گسترده نظامی، دستیابی به توافق دیپلماتیک یا ادامه فشار اقتصادی و محاصره بدون توافق نهایی.
هر یک از این گزینه‌ها با محدودیت‌های مشخصی همراه است.
ازسرگیری جنگ می‌تواند هزینه‌های نظامی و اقتصادی بیشتری ایجاد کند، بدون آنکه لزوماً ایران را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار سازد. توافق دیپلماتیک نیز مستلزم انعطاف متقابل است؛ انعطافی که هنوز نشانه روشنی از شکل‌گیری آن در مواضع رسمی طرفین دیده نمی‌شود.
گزینه سوم، یعنی تداوم محاصره، از منظر بخشی از دولت آمریکا فرصتی برای حفظ فشار بدون ورود به جنگ گسترده است.
گزارش تازه رویترز در روز سه‌شنبه ۱۰ نوامبر این اختلاف رویکرد را روشن‌تر کرده است. بر اساس این گزارش، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در نشست گروه هفت از استمرار فشارهای اقتصادی شدید علیه ایران دفاع کرده است. در مقابل، جی‌دی ونس از چهره‌هایی معرفی می‌شود که دستیابی به توافق را ترجیح می‌دهند.
تهران چرا با حفظ وضع موجود مخالفت می‌کند؟
از منظر ایران ادامه محاصره بدون حصول توافق صرفاً امتداد فشار اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای باقی ماندن بخش مهمی از شرایط جنگی است.
تهران خواستار رفع محاصره بنادر، کاهش یا لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده، جبران خسارت‌های جنگ و توقف درگیری‌ها در جبهه‌های منطقه‌ای شده است.
در مقابل، واشنگتن همچنان بر ضرورت دستیابی به تعهدات مشخص در پرونده هسته‌ای ایران تأکید می‌کند و جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هسته‌ای را شرطی اساسی می‌داند.
به همین دلیل، اختلاف فعلی فقط بر سر محتوای توافق نیست؛ ترتیب اجرای تعهدات به یکی از اصلی‌ترین موانع مذاکرات تبدیل شده است.
تهران خواهان آن است که اقدامات عملی آمریکا برای کاهش فشار پیش از ورود به مرحله جدید مذاکرات صورت گیرد. واشنگتن نیز نمی‌خواهد بدون دریافت تضمین‌هایی درباره موضوع هسته‌ای و سایر نگرانی‌های امنیتی، مهم‌ترین ابزارهای فشار خود را کنار بگذارد.
گزارش‌های رویترز از بررسی پیشنهادهایی با میانجیگری قطر حکایت دارد، اما وجود پیشنهاد به‌معنای پذیرش آن نیست. مقام‌های ایرانی نیز تأکید کرده‌اند که شروط اعلام‌شده تهران همچنان پابرجاست.
در چنین شرایطی، یک توافق مرحله‌ای با تعهدات متقابل و قابل راستی‌آزمایی می‌تواند موضوع مذاکره باشد؛ با این حال، هنوز روشن نیست دو طرف بر سر نخستین اقدام عملی به تفاهم رسیده باشند.
هزینه سیاسی جنگ برای ترامپ
تغییر لحن ترامپ را نمی‌توان مستقل از تحولات داخلی آمریکا بررسی کرد.
انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر با شکست‌های قابل توجه جمهوری‌خواهان همراه شد و جنگ ایران و افزایش قیمت سوخت از موضوعات مهم فضای سیاسی این انتخابات بودند.
این وضعیت یک محدودیت تازه برای کاخ سفید ایجاد می‌کند. بازگشت به جنگ گسترده ممکن است بار دیگر نگرانی درباره افزایش قیمت انرژی و گسترش بی‌ثباتی اقتصادی را تشدید کند. از طرف دیگر، توافقی که در افکار عمومی آمریکا به‌عنوان عقب‌نشینی از اهداف اولیه جنگ تفسیر شود نیز می‌تواند هزینه سیاسی داشته باشد.
به همین دلیل، ترامپ به راه‌حلی نیاز دارد که هم کاهش درگیری را ممکن کند و هم بتواند آن را با اهداف اعلام‌شده دولت خود سازگار نشان دهد.
اما محاسبات سیاسی داخلی آمریکا تنها یک سوی معادله است. تهران نیز برای پذیرش هر توافقی باید بتواند نشان دهد که نتیجه مذاکرات صرفاً تثبیت فشارهای تحمیل‌شده در دوره جنگ نیست.
در نتیجه، مسئله ارائه تصویری از موفقیت برای هر دو طرف، به بخشی از دشواری مذاکرات تبدیل شده است.
خطر پنهان در وضعیت «نه جنگ، نه صلح»
یکی از برداشت‌های نادرست از تحولات اخیر آن است که کاهش احتمال حملات گسترده را نشانه شکل‌گیری ثبات پایدار بدانیم. واقعیت این است که ادامه محاصره دریایی، حفظ حضور نظامی گسترده آمریکا و استمرار تهدیدهای متقابل همچنان زمینه بروز بحران را فراهم می‌کند.
گزارش‌های روزهای اخیر نشان می‌دهد حتی در شرایطی که تلاش‌های دیپلماتیک جریان دارد، حملات محدود و برخوردهای مرتبط با محاصره متوقف نشده‌اند.
برای تهران، تداوم محدودیت‌های اقتصادی و تجاری هزینه‌زاست. برای واشنگتن نیز حفظ طولانی‌مدت فشار نظامی و اقتصادی بدون نتیجه سیاسی مشخص، هزینه‌های مالی و دیپلماتیک ایجاد می‌کند.
کشورهای منطقه نیز ناچارند در فضایی فعالیت کنند که چشم‌انداز امنیت انرژی و تجارت همچنان به تصمیمات متغیر تهران و واشنگتن وابسته است.
تحولات پس از دیدار ترامپ و نخست‌وزیر قطر نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی همچنان باز است، اما هنوز نمی‌توان از شکل‌گیری توافقی نزدیک سخن گفت. برای خروج از وضعیت کنونی، دست‌کم سه مسئله باید روشن شود: چارچوب کاهش متقابل فشارها، ترتیب اجرای تعهدات و سازوکار تضمین امنیت منطقه‌ای.
بدون پاسخ به این مسائل، حتی توافقی برای توقف حملات نیز ممکن است شکننده باقی بماند.
آنچه اکنون از مواضع واشنگتن و تهران برمی‌آید، بیشتر تمایل به تغییر شکل منازعه است تا دستیابی به راه‌حلی نهایی. آمریکا می‌کوشد فشار را بدون ورود به جنگ گسترده حفظ کند و ایران نیز بر ضرورت تغییر شرایط تحمیل‌شده از طریق محاصره و تحریم تأکید دارد.
در این میان، قطر و دیگر بازیگران منطقه‌ای تلاش می‌کنند فرصت مذاکرات از بین نرود؛ اما نقش میانجی‌ها نمی‌تواند جایگزین تصمیم سیاسی طرف‌های اصلی شود.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمی‌شود و دیدگاه‌های حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما می‌تواند شروع یک گفت‌وگوی سازنده باشد.