ترامپ تهدید میکند، میانجیها مذاکره؛ چه سرنوشتی در انتظار تفاهم است؟
بازتاب–تنش میان ایران و ایالات متحده بار دیگر به مرحلهای حساس رسیده است؛ مرحلهای که در آن فشار نظامی، تحریم اقتصادی، اختلاف بر سر تنگه هرمز و رایزنیهای دیپلماتیک همزمان ادامه دارند.
با وجود افزایش تنشها، گزارشهای رسانهای از فعالبودن کانالهای میانجیگری حکایت دارند. باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، به نقل از منابع آگاه گزارش داده است که قطر، پاکستان، ترکیه، مصر و عربستان سعودی در تماس با مقامهای ایرانی و آمریکایی هستند تا ابتدا از گسترش درگیری جلوگیری و سپس زمینه دور تازهای از مذاکرات فنی را فراهم کنند.
بر اساس روایت رسانههای آمریکایی، دولت دونالد ترامپ در کنار حفظ فشار بر تهران، همچنان بازگشایی کامل مسیرهای کشتیرانی در تنگه هرمز را یکی از اهداف اصلی خود میداند. با این حال، واشنگتن نیز ظاهراً تمایلی به ورود به جنگی گسترده، طولانی و پرهزینه با ایران ندارد.
تفاهمی که هنوز کاملاً از بین نرفته است
بر اساس گزارشهای منتشرشده، تفاهم ایران و آمریکا از ۱۷ ژوئن وارد مرحله اجرا شده بود. این چارچوب قرار بود به توقف عملیات نظامی، آغاز دورهای برای مذاکرات هستهای، کاهش محدودیتهای کشتیرانی و بررسی روند کاهش تحریمها منجر شود.
اکنون بخش مهمی از اهداف اعلامشده محقق نشده است. دو طرف یکدیگر را به نقض تعهدات متهم میکنند و حملات نیز بهطور کامل متوقف نشده است.
ترامپ تفاهم و آتشبس را پایانیافته توصیف کرده، اما واشنگتن هنوز خروج رسمی خود از چارچوب مذاکرات را اعلام نکرده است. برخی کانالهای فنی نیز همچنان فعالاند. به همین دلیل، تفاهم از نظر سیاسی بهشدت تضعیف شده، اما هنوز بهطور کامل کنار گذاشته نشده است.
بلومبرگ وضعیت موجود را نوعی بلاتکلیفی توصیف کرده است؛ شرایطی که در آن تفاهم در معرض فروپاشی قرار دارد، اما هیچیک از طرفین حاضر نشدهاند آخرین مسیرهای ارتباطی را قطع کنند.
تنگه هرمز؛ امنیت منطقهای و منافع ایران
تنگه هرمز به یکی از مهمترین محورهای اختلاف میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. این آبراه نهتنها برای صادرات انرژی، بلکه برای امنیت کشورهای منطقه و ثبات اقتصاد جهانی اهمیت دارد.
جمهوری اسلامی ایران همواره تأکید کرده است که امنیت تنگه هرمز باید با مشارکت کشورهای منطقه و با احترام به حاکمیت و حقوق کشورهای ساحلی تأمین شود. از نگاه تهران، حضور و مداخله نظامی قدرتهای فرامنطقهای میتواند احتمال محاسبه اشتباه و درگیری را افزایش دهد.
نگرانی ایران این است که آمریکا با ارائه تفسیری یکجانبه از تفاهم، ترتیباتی را دنبال کند که نقش قانونی و راهبردی ایران در تأمین امنیت این آبراه نادیده گرفته شود.
از این منظر، اختلاف بر سر هرمز فقط مسئله عبور کشتیها نیست، بلکه به حاکمیت ملی، امنیت انرژی، حضور نیروهای خارجی در خلیج فارس و موازنه قدرت در منطقه ارتباط دارد.
والاستریت ژورنال نیز گزارش داده است که ابهام در یکی از بندهای تفاهم، زمینه دو تفسیر متفاوت را فراهم کرده است. آمریکا آن را مقدمهای برای اجرای برداشت خود از آزادی کشتیرانی میداند، در حالی که ایران بر نقش طبیعی و قانونی خود در تأمین امنیت تنگه تأکید دارد.
میانجیها در پی کاهش تنش
بر اساس گزارش آکسیوس، کشورهای میانجی تلاش میکنند ابتدا زمینه توقف یا کاهش درگیری را فراهم و سپس زمانی برای دور دیگری از مذاکرات فنی تعیین کنند.
این کشورها معتقدند گفتوگوهای پیشین در برخی حوزهها پیشرفتهایی داشته و نباید همه دستاوردهای آن از بین برود. در عین حال، برخی منابع منطقهای احتمال دادهاند بازیگرانی که از کاهش تنش میان ایران و آمریکا زیان میبینند، برای تضعیف روند دیپلماتیک تلاش کنند.
سیانان نیز به نقل از یک مقام آمریکایی مدعی شده است که رایزنیهای پشتپرده ادامه دارد و واشنگتن پس از انجام حملات محدود، برای باقیماندن امکان مدیریت بحران، از گسترش فوری عملیات خودداری کرده است.
کاهش شدت درگیریها میتواند نشانهای از تأثیر موقت این رایزنیها باشد، اما تا زمانی که توافقی روشن و همراه با تضمینهای اجرایی شکل نگیرد، احتمال بازگشت تنش همچنان بالاست.
فشار نفتی آمریکا و کاهش اعتماد تهران
یکی از تحولاتی که فضای مذاکرات را پیچیدهتر کرده، تصمیم آمریکا برای لغو برخی معافیتها و مجوزهای مرتبط با تجارت نفت ایران است.
بر اساس اسناد منتشرشده از سوی دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، واشنگتن در ۷ ژوئیه مجوز عمومی مرتبط با برخی فعالیتهای نفتی ایران را لغو کرده است.
آکسیوس مدعی شده است که این تصمیم در واکنش به حملاتی اتخاذ شده که آمریکا آنها را به ایران نسبت میدهد. تهران، با این حال، روایت واشنگتن درباره تحولات دریایی و نحوه اجرای تفاهم را نپذیرفته است.
نسبتدادن حملات به ایران بدون ارائه شواهد متقن و قابل راستیآزمایی نمیتواند مبنای قابلقبولی برای اقدامات تنبیهی جدید باشد. افزایش تحریمها همزمان با ادامه مذاکرات نیز اعتماد تهران به نیت واقعی واشنگتن را کاهش میدهد.
برخی تحلیلگران غربی نیز معتقدند لغو معافیتهای نفتی، بخشی از مشوقهای اقتصادی ایران برای ادامه تفاهم را از بین برده و واشنگتن یکی از ابزارهای خود در مذاکرات آینده را زودتر از موعد مصرف کرده است.
نگرانی ترامپ از هزینههای جنگ
سیاست دولت ترامپ در قبال ایران همچنان دوگانه است. او از یکسو تفاهم را پایانیافته میخواند، فشار اقتصادی را افزایش میدهد و گزینه نظامی را حفظ میکند؛ اما از سوی دیگر، اجازه داده است کانالهای مذاکره باز بمانند.
یکی از نگرانیهای اصلی کاخ سفید، تأثیر تنش در تنگه هرمز بر قیمت جهانی نفت و قیمت سوخت در داخل آمریکاست. افزایش قیمت نفت و بنزین، بهویژه با نزدیکشدن به انتخابات میاندورهای، میتواند هزینه سیاسی سیاستهای جنگطلبانه را برای ترامپ افزایش دهد.
از این رو، واشنگتن تلاش میکند ضمن حفظ فشار بر ایران، از ورود به جنگی فرسایشی و پرهزینه خودداری کند.
نگاه تهران؛ مذاکره بدون کنارگذاشتن ابزارهای قدرت
در داخل ایران نیز درباره ادامه مذاکرات دیدگاههای متفاوتی مطرح است. برخی جریانها، مذاکره همزمان با حملات نظامی و فشار اقتصادی را بینتیجه میدانند. گروهی دیگر معتقدند گفتوگو، در صورت برخورداری از چارچوب روشن و تضمینهای معتبر، میتواند برای تأمین منافع ملی مورد استفاده قرار گیرد.
احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس به تابناک گفته است آمریکا نیز برای کنترل بحران به مذاکره نیاز دارد و تلاش میکند پیش از گفتوگوهای آینده، مؤلفههای قدرت ایران، از جمله جایگاه کشور در معادلات تنگه هرمز، را محدود کند.
به گفته او، مذاکره به معنای تسلیم نیست، بلکه نوعی بدهبستان برای دستیابی به حداکثر منافع است. ایران نیز نباید ابزارهای راهبردی خود را پیش از دریافت تضمینها و امتیازهای روشن کنار بگذارد.
توافقی تازه به جای احیای تفاهم قبلی؟
حتی در صورت ازسرگیری مذاکرات، بازگشت ساده به تفاهم قبلی دشوار خواهد بود. اختلاف درباره تحریمها، برنامه صلحآمیز هستهای ایران، امنیت تنگه هرمز، تضمین اجرای تعهدات و سازوکار رسیدگی به موارد نقض احتمالی، به چارچوبی دقیقتر نیاز دارد.
ابهام برخی بندهای تفاهم قبلی موجب شد هر طرف بتواند اقدامات طرف مقابل را نقض توافق بداند، بدون آنکه مرجع مشترکی برای حل اختلاف وجود داشته باشد.
از این رو، مذاکرات آینده احتمالاً بیش از احیای کامل متن قبلی، بر تدوین توافقی تازه متمرکز خواهد شد؛ توافقی که در آن زمانبندی رفع تحریمها، تعهدات متقابل، تضمینهای اجرایی و سازوکار حل اختلاف بهروشنی مشخص شود.
در شرایط کنونی، نه نشانه قطعی از دستیابی سریع به توافق دیده میشود و نه به نظر میرسد ایران یا آمریکا خواهان ورود به جنگی تمامعیار باشند. سناریوی محتملتر، ادامه دورهای از تنش مدیریتشده، همراه با تهدیدهای سیاسی، فشار اقتصادی و مذاکرات پشتپرده است.
با این حال، این وضعیت شکننده است. توافق پایدار زمانی امکانپذیر خواهد بود که بر پایه احترام متقابل، رفع واقعی تحریمها، حفظ حقوق و منافع مشروع ایران و ایجاد تضمینهای روشن برای اجرای تعهدات شکل گیرد.
