هرمز در آستانه یک معامله دیگر؛ جنگ به نقطه‌ای رسیده که همه راه‌ها از تنگه می‌گذرد

در بیست‌وششمین روز جنگ سوم ایران و آمریکا، نشانه‌های دیپلماسی بیش از روزهای گذشته دیده می‌شود، اما آنچه روی میز قرار گرفته هنوز به اندازه‌ای پیچیده است که فاصله میان «پیشرفت مذاکرات» و «توافق نهایی» را نمی‌توان نادیده گرفت.

بازتاب– تهران و مسقط از نزدیک شدن به تفاهم درباره نحوه تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز سخن می‌گویند، مقام‌های آمریکایی از قریب‌الوقوع بودن بازگشایی آبراه صحبت می‌کنند و بازیگران منطقه‌ای نیز برای جلوگیری از جهش دوباره قیمت انرژی وارد میدان شده‌اند؛ با این حال اختلاف بر سر تعریف کنترل ایران بر تنگه، هزینه احتمالی عبور کشتی‌ها و تضمین‌های سیاسی و امنیتی آمریکا همچنان پابرجاست.

در واقع اگر اخبار پراکنده ۱۵ مرداد را کنار یکدیگر قرار دهیم، تصویری روشن‌تر به دست می‌آید که تنگه هرمز دیگر تنها یکی از موضوعات جنگ نیست؛ عملاً به گره اصلی خروج از جنگ تبدیل شده است.

توافقی که هنوز توافق نیست

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، پیش‌نویس تفاهم ایران و عمان درباره تردد کشتی‌ها تا مراحل پایانی پیش رفته و دو طرف حتی درباره مختصات جغرافیایی مسیرهای مورد نظر به تفاهم رسیده‌اند. در برخی روایت‌ها از یک دوره انتقالی ۶۰ روزه سخن گفته می‌شود؛ ترتیبی موقت که قرار است پیش از رسیدن به یک سازوکار دائمی، امکان تردد دوباره کشتی‌ها را فراهم کند. با این همه هنوز هیچ توافق نهایی و رسمی اعلام نشده است.

این تفاوت مهم است زیرا در روایت مقام‌های مختلف، حتی شکل مسیر نیز یکسان توصیف نشده است. یک روایت می‌گوید کشتی‌های ورودی از مسیر نزدیک‌تر به سواحل ایران و کشتی‌های خروجی از مسیر نزدیک‌تر به عمان حرکت خواهند کرد؛ در مقابل کاظم غریب‌آبادی گفته است طراحی مورد نظر ایران به گونه‌ای است که کشتی‌های تجاری در هر دو جهت از آب‌های سرزمینی ایران عبور کنند. همین اختلاف ظاهراً فنی، در واقع یکی از سیاسی‌ترین بخش‌های توافق احتمالی است.

مسئله اصلی یک کلمه است: «کنترل»

در گزارش منسوب به رویترز، منابع آگاه گفته‌اند هنوز تعریف دقیقی از «کنترل» ایران بر تنگه مشخص نشده است. این ابهام شاید مهم‌ترین نقطه اختلاف مذاکرات باشد.

برای کشور ما عبور کشتی‌ها از آب‌های تحت کنترل ایران می‌تواند به معنای تثبیت نقش تعیین‌کننده جمهوری اسلامی ایران در مدیریت تردد هرمز باشد. در سوی دیگر کشورهای خلیج فارس خواهان سازوکاری هستند که نظارت بر بازرسی کشتی‌ها صرفاً در اختیار یک طرف نباشد و واشنگتن نیز بنا بر همان گزارش با اعطای کنترل کامل بر دسترسی به آبراه مخالفت دارد.

بنابراین موضوع فقط تعیین مختصات دریایی نیست؛ آنچه مذاکره می‌شود حدود اختیار سیاسی و عملیاتی ایران در یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت انرژی منطقه است.

ابهام در همین واژه توضیح می‌دهد چرا ترامپ از نزدیک بودن توافق سخن می‌گوید، اما منابع منطقه‌ای همزمان هشدار می‌دهند مسائل مهمی همچنان حل نشده است.

اختلاف بعدی؛ کشتی‌ها برای عبور پول بدهند یا نه؟

پیچیده‌ترین بعد اقتصادی مذاکرات به هزینه احتمالی عبور مربوط می‌شود. در گزارش منسوب به رویترز، یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران به دنبال دریافت رقمی معادل ۵ تا ۷ درصد ارزش محموله کشتی‌هاست؛ عمان در حال مذاکره بر سر رقمی نزدیک به ۳ درصد معرفی شده و واشنگتن اساساً خواهان عبور بدون هزینه است.

این ارقام در حال حاضر صرفاً بخشی از مذاکرات گزارش‌شده‌اند و نباید به عنوان تعرفه قطعی تلقی شوند، اما اگر چنین سازوکاری در نهایت پذیرفته شود، ابعاد اقتصادی آن می‌تواند بسیار فراتر از درآمد مستقیم ایران باشد.

اگر هزینه عبور به درصدی از ارزش محموله گره بخورد، موضوع از یک ترتیبات امنیتی به یک پرونده بزرگ اقتصادی تبدیل خواهد شد؛ زیرا هزینه حمل نفت، مواد اولیه و سایر کالاها می‌تواند مستقیماً تحت تأثیر قرار گیرد.

بازارها پیش از سیاستمداران واکنش نشان داده‌اند

بازار انرژی ظاهراً منتظر امضای توافق نمانده است. نفت برنت با افزایش خوش‌بینی نسبت به توافق بر سر هرمز کاهش یافته و در معاملات پنجشنبه به حدود ۷۹ دلار در هر بشکه رسیده است.

داده‌های طلا نیز وجه دیگری از همین ماجرا را نشان می‌دهند. طلا به بالاترین سطح هفت هفته اخیر رسیده و تحلیل ارائه‌شده برخی کارشناسان، این افزایش را به کاهش دلار و افت فشارهای تورمی ناشی از نفت ارزان‌تر مرتبط می‌کند.

این واکنش بازارها نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران اکنون بیش از گذشته احتمال یک گشایش دیپلماتیک را در قیمت‌ها لحاظ می‌کنند.

چرا همه برای باز شدن هرمز عجله دارند؟

داده‌های حمل‌ونقل دریایی منتسب به کپلر حاکی است در یک روز تنها دو کشتی از تنگه هرمز عبور کرده‌اند، در حالی که پیش از جنگ معمولاً روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی از این آبراه تردد می‌کردند.

در چنین وضعی حتی یک توافق ۶۰ روزه نیز می‌تواند برای بازار انرژی اهمیت زیادی داشته باشد؛ زیرا شرکت‌های حمل‌ونقل، بیمه‌گران، صادرکنندگان نفت و کشورهای مصرف‌کننده بیش از هر چیز به قابلیت پیش‌بینی مسیر نیاز دارند.

همین ضرورت اقتصادی احتمالاً یکی از دلایلی است که عربستان، مصر، ترکیه و پاکستان نیز بر حفظ آزادی کشتیرانی و بازگشت به مسیر دیپلماسی تأکید کرده‌اند.

تهران: اول هرمز، اما با تضمین

موضع رسمی ایران دست‌کم بر اساس اظهارات غریب‌آبادی، پیچیده‌تر از پذیرش ساده بازگشایی تنگه است. تهران می‌گوید مذاکرات فعلی درباره هرمز میان ایران و عمان انجام شده و مذاکره مستقیم با آمریکا در این مرحله وجود نداشته است. در عین حال، غریب‌آبادی تأیید کرده که پیام‌هایی از آمریکا درباره آمادگی برای بازگشت به تعهدات دریافت شده است.

از نگاه تهران اجرای تفاهم با عمان به مجموعه‌ای از الزامات وابسته است؛ از جمله وضعیت تحریم‌ها، پول‌های بلوکه‌شده، عدم ازسرگیری جنگ و تضمین اجرای تعهدات آمریکا.

به عبارت دیگر ایران می‌خواهد بازگشایی هرمز صرفاً به رفع فوری فشار بر اقتصاد جهانی منجر نشود، بی‌آنکه در مقابل تضمینی درباره رفتار بعدی واشنگتن دریافت کند.

واشنگتن نیز برای خروج از بن‌بست انگیزه دارد

در سوی دیگر اظهارات ترامپ نشان می‌دهد کاخ سفید نیز اکنون بیش از گذشته بر توافق تأکید می‌کند. او از «خوب پیش رفتن» گفت‌وگوها سخن گفته و دستیابی به توافق درباره هرمز را نزدیک دانسته است.

برخی همچنین به نظرسنجی رویترز/ایپسوس اشاره می‌کنند که بر اساس آن ۵۰ درصد پاسخ‌دهندگان آمریکایی انتظار دارند عملیات نظامی آمریکا طی یک سال آینده باعث بی‌ثباتی بیشتر خاورمیانه شود، در حالی که تنها ۱۷ درصد معتقدند نتیجه جنگ ثبات بیشتر خواهد بود.

اگر این داده را کنار گزارش‌هایی درباره فشار نظامی، مصرف مهمات و نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا قرار دهیم، می‌توان گفت کاخ سفید نیز برای پیدا کردن یک مسیر قابل دفاع جهت کاهش درگیری انگیزه سیاسی دارد؛ هرچند ادعاهای مربوط به وضعیت ذخایر تسلیحاتی و اختلافات داخلی دولت آمریکا از سوی مقام‌های واشنگتن تکذیب شده است.

هرمز به پیش‌شرط توافق بزرگ‌تر تبدیل شده است

اظهارات وزیر خارجه ترکیه یکی از معنادارترین بخش‌های اخبار روز است. هاکان فیدان مدعی شده در حوزه هسته‌ای میان تهران و واشنگتن تفاهمات اصولی وجود دارد، اما پیش از رسیدن به توافقی پایدار باید مسئله هرمز حل شود.

این اظهارات از نظر سیاسی نشان می‌دهد بازیگران منطقه‌ای نیز تنگه را نه یک پرونده حاشیه‌ای، بلکه دروازه ورود به مذاکرات بزرگ‌تر می‌بینند.

بر این اساس یک دوره انتقالی ۶۰ روزه می‌تواند نوعی «آتش‌بس اقتصادی» باشد؛ دوره‌ای که در آن نفت دوباره جریان می‌یابد، بازار انرژی آرام‌تر می‌شود و طرفین فرصت پیدا می‌کنند درباره پرونده‌های سیاسی دشوارتر مذاکره کنند.

سایه جنگ همچنان بالای میز مذاکره است

با وجود این نشانه‌ها، فضای امنیتی هنوز شکننده است. در همان روزی که خبرهای مربوط به توافق احتمالی منتشر شد، گزارشی درباره شنیده شدن دو انفجار در نزدیکی یک نفتکش هنگام عبور از هرمز نیز منتشر شد.

همزمان منابع مورد استناد رویترز مدعی شده‌اند تهران به کشورهای خلیج فارس پیام داده که حمله جدید آمریکا به زیرساخت‌های ایران با پاسخ علیه زیرساخت‌های انرژی منطقه روبه‌رو خواهد شد؛ در عین حال عراقچی در همان پیام‌ها دیپلماسی را مسیر ترجیحی توصیف کرده است.

این ترکیب «هشدار و مذاکره» نشان می‌دهد هیچ‌یک از طرفین هنوز ابزار فشار خود را کنار نگذاشته‌اند. مذاکرات در شرایطی پیش می‌رود که هزینه شکست آن عمداً بالا نگه داشته شده است.

توافق هرمز می‌تواند پایان جنگ نباشد

مجموع تحولات ۱۵ مرداد نشان می‌دهد مذاکرات درباره تنگه هرمز از مرحله اعلام مواضع کلی عبور کرده و به بحث درباره نقشه مسیر، مدت ترتیبات موقت، شیوه کنترل و حتی هزینه عبور کشتی‌ها رسیده است. همین جزئیات نشانه پیشرفت است، اما همزمان نشان می‌دهد چرا هنوز برای اعلام توافق نهایی زود است.

بزرگ‌ترین اختلاف نیز احتمالاً نه درباره باز شدن یا نشدن تنگه، بلکه درباره شرایط باز شدن آن خواهد بود.

ایران می‌خواهد نقش خود در کنترل تردد و تضمین‌های سیاسی پس از توافق تثبیت شود؛ عمان به دنبال سازوکاری قابل اجراست؛ کشورهای منطقه بازگشت جریان انرژی را می‌خواهند و آمریکا می‌کوشد بازگشایی آبراه به معنای پذیرش یک نظام کنترل و هزینه‌گذاری یک‌جانبه از سوی تهران نباشد.

اگر توافق موقت ۶۰ روزه واقعاً اجرایی شود، احتمالاً پایان اختلافات ایران و آمریکا نخواهد بود؛ اما می‌تواند به نوعی سازوکار عملی باشد که یک بار دیگر جنگ را از میدان نظامی به مسیر مذاکره بازمی‌گرداند.