قرعهکشی خودرو؛ وقتی سیاستگذار رانت را به شانس واگذار میکند
بازتاب– بر اساس آمار منتشرشده از سیزدهمین مرحله فروش ایرانخودرو، یکمیلیون و ۷۱۸ هزار و ۴۰۹ نفر ثبتنام کردند: یکمیلیون و ۵۰۰ هزار و ۳۱۷ نفر در طرح عادی، ۱۱۹ هزار و ۷۳۱ نفر در طرح جوانی جمعیت و ۱۸ هزار و ۳۶۱ نفر در طرح خودروهای فرسوده. رقم اعلامشده برای عرضه ۶۲ هزار دستگاه بود. نسبت کل عرضه به تقاضا حدود ۳.۶ درصد است؛ هرچند شانس واقعی هر متقاضی به سهمیه هر طرح و محصول انتخابی بستگی دارد.
تا زمانی که قیمت کارخانه پایینتر از قیمت بازار باشد، برنده قرعهکشی فقط حق خرید خودرو به دست نمیآورد؛ بلکه امتیازی با ارزش قابلمحاسبه دریافت میکند.
ارزش این امتیاز برابر است با اختلاف قیمت روز بازار و مبلغ نهایی پرداختی به کارخانه، پس از کسر هزینههای انتقال، مالیات، خواب سرمایه و محدودیتهای فروش.
هرچه این فاصله بیشتر باشد، تعداد متقاضیان غیرمصرفی نیز افزایش مییابد. در نتیجه، دولت یا خودروساز ناچار میشود برای مهار تقاضا شرط حساب وکالتی، ممنوعیت خرید قبلی، محدودیت پلاک فعال و قرعهکشی وضع کند. این شروط علت بیماری نیستند؛ واکنش اداری به قیمتگذاری دوگانهاند.
در گزارشهای منتشرشده درباره همین مرحله، یک ابهام قابلتوجه وجود دارد. عدد متنی عرضه ۶۲ هزار دستگاه اعلام شده، اما جمع برخی جدولهای تفکیکی فروش فوری و فوقالعاده به ۷۵ هزار دستگاه میرسد. منبع منتشرکننده نیز این ناهماهنگی را صریحاً مطرح کرده است. زمانی که ایرانخودرو عدد نهایی تخصیصیافته به هر محصول و هر سهمیه را منتشر نکند، محاسبه دقیق احتمال برندهشدن در هر گروه قابلاتکا نیست.
برای محاسبه ارزش رانتی هر دوره باید اختلاف قیمت کارخانه و بازار تکتک محصولات در روز قرعهکشی در تعداد خودروهای تخصیصیافته ضرب شود.
انتشار یک عدد کلی بدون تفکیک محصول گمراهکننده است؛ زیرا فاصله قیمت یک پژو ۲۰۷ با یک تارا یا ریرا یکسان نیست. همچنین همه برندگان امکان فروش فوری ندارند و برخی محصولات مشمول محدودیت انتقالاند.
قرعهکشی میتواند در میان افراد واجد شرایط، فرآیندی تصادفی و فنیِ سالم داشته باشد؛ اما سالمبودن نرمافزار قرعهکشی به معنای عادلانهبودن سیاست نیست.
خانواری که نقدینگی کافی برای تکمیل وجه ندارد، حتی در صورت نیاز واقعی از این امتیاز محروم میشود. در مقابل، فردی که سرمایه آزاد دارد میتواند برای کسب اختلاف قیمت ثبتنام کند. بنابراین یارانه پنهان خودرو الزاماً به نیازمندترین مصرفکننده نمیرسد.
آزادسازی ناگهانی قیمت بدون رقابت و حمایت از مصرفکننده میتواند شوک قیمتی ایجاد کند. اما ادامه وضع فعلی نیز رانت، صف و تقاضای صوری را بازتولید میکند.
راهحل پایدار، ترکیبی از افزایش عرضه، شفافیت هزینه تولید، رقابت وارداتی، تأمین مالی هدفمند برای مصرفکننده و حذف تدریجی فاصله غیرمنطقی میان قیمت رسمی و بازار است.
