ترامپ پایان آتش بس را اعلام کرد/ ایران و آمریکا دوباره وارد جنگ می شوند؟
بازتاب– آتشبسی که قرار بود به جنگ ایران و آمریکا پایان دهد، پس از کمتر از سه ماه وارد بحرانیترین مرحله خود شده است. در نخستین ساعات روز چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵، گزارشهایی از حملات هوایی ارتش تروریستی آمریکا به مناطقی در جنوب ایران منتشر شد؛ حملاتی که بنا بر اعلام منابع رسمی، بخشهایی از استانهای هرمزگان، بوشهر و خوزستان را هدف قرار داد و با پاسخ موشکی و پهپادی ایران به مراکز نظامی آمریکا در بحرین و کویت همراه شد.
ساعاتی بعد، به نقل از برخی رسانه ها؛ دونالد ترامپ اعلام کرد توافق همکاری و آتشبس با ایران پایان یافته است؛ موضعی که نشانهای آشکار از عبور دو طرف از مرحله «نقض محدود توافق» و ورود دوباره به چرخه رویارویی مستقیم نظامی تلقی میشود.
در مقابل، تهران آمریکا را آغازگر دور جدید حملات معرفی کرده و تأکید کرده است که اقدامات واشینگتن، از حمله نظامی گرفته تا بازگرداندن تحریمهای نفتی، بخشهای اساسی تفاهمنامه خاتمه جنگ را بیاثر کرده است.
حملات شبانه به جنوب ایران
گزارشهای منتشرشده از ساعات ابتدایی بامداد چهارشنبه از شنیدهشدن چندین انفجار در بندرعباس، قشم، سیریک، ماهشهر و مناطقی از استان بوشهر حکایت داشت.
بر اساس اعلام رسانههای داخلی، اسکله تجاری سیریک، اسکله صیادی روستای زیارت، تعدادی از شناورهای صیادی و برخی مراکز مخابراتی در شرق هرمزگان هدف اصابت پرتابه قرار گرفتند. سازمان بنادر اعلام کرد ستون دود سیاه مشاهدهشده در بندرعباس، ناشی از آتشگرفتن تعدادی از قایقهای صیادی در اسکله بوده است.
در سیریک نیز چند نفر بر اثر اصابت ترکش مجروح و به بیمارستان میناب منتقل شدند. با این حال، استانداری هرمزگان در ساعات اولیه اعلام کرد که گزارشی از تلفات غیرنظامیان دریافت نشده است.
اداره کل فرودگاههای هرمزگان نیز تأکید کرد زیرساختها و تجهیزات فرودگاه بینالمللی بندرعباس در جریان حملات آسیب ندیده است.
در استان بوشهر، معاون سیاسی و امنیتی استاندار از اصابت پرتابه به دو مقر نظامی خبر داد. همزمان، روابط عمومی منطقه سوم دریایی سپاه در بندر ماهشهر اعلام کرد یکی از نیروهای این یگان هنگام مقابله با پهپادهای مهاجم جان باخته است.
ارتش آمریکا مدعی شده حملات جدید در واکنش به هدف قرار گرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز انجام شده است. مقامهای آمریکایی همچنین دامنه این عملیات را گستردهتر از حملات پیشین توصیف کردهاند؛ ادعایی که جزئیات و نتایج آن هنوز بهطور مستقل تأیید نشده است.
پاسخ ایران؛ بحرین و کویت زیر آژیر خطر
پس از حملات به جنوب ایران، ارتش و سپاه از اجرای عملیات علیه مراکز نظامی آمریکا در بحرین و کویت خبر دادند.
ارتش جمهوری اسلامی اعلام کرد مراکز تجمع نیروهای آمریکایی در پایگاه هوایی شیخ عیسی در بحرین با پهپادهای تهاجمی هدف قرار گرفتهاند. سپاه نیز اعلام کرد در یک عملیات مشترک موشکی و پهپادی، دهها نقطه از تأسیسات نظامی آمریکا در بحرین و پایگاه هوایی علیالسالم کویت را هدف قرار داده است.
همزمان رسانههای منطقهای از فعالشدن چندباره آژیرهای هشدار در بحرین و کویت و شنیدهشدن صدای انفجار خبر دادند. وزارت کشور بحرین از شهروندان خواست به مکانهای امن پناه ببرند و وزارت برق کویت نیز اعلام کرد خارجشدن چند خط انتقال از مدار، موجب قطعی برق در مناطقی از این کشور شده است.
همچنین خبرها حکایت از سرنگونی یک پهپاد آمریکایی MQ-9 در آسمان استان بوشهر دارد. درباره میزان خسارات واردشده به پایگاههای آمریکا یا سرنوشت نیروهای مستقر در این مراکز، هنوز گزارش مستقل و جامعی منتشر نشده است.
ترامپ پایان آتشبس را اعلام کرد
تا این لحظه مهمترین تحول سیاسی روز، اظهارات دونالد ترامپ درباره پایان آتشبس است. ترامپ اعلام کرد توافق همکاری با ایران خاتمه یافته و اگرچه ممکن است مذاکرهکنندگان آمریکایی به گفتوگو ادامه دهند، احتمال موفقیت این مسیر را اندک میداند.
این موضع در حالی اعلام شد که پیشتر برخی مقامهای آمریکایی از ادامه مذاکرات با ایران سخن گفته بودند. فاصله میان این دو موضع نشان میدهد حتی در ساختار تصمیمگیری واشینگتن نیز هنوز درباره پایان کامل دیپلماسی یا حفظ کانالهای محدود مذاکره، اجماع روشنی وجود ندارد.
گزارشهایی نیز منتشر شده که ترامپ دستور حمله را در جریان حضور خود در ترکیه برای شرکت در نشست ناتو صادر کرده است. بر اساس این روایتها، او پیش از صدور فرمان عملیات با مقامهای ارشد امنیتی و نظامی آمریکا مشورت کرده بود.
تهران: تفاهمنامه عملاً بیاثر شده است
وزارت امور خارجه ایران در بیانیهای، حملات آمریکا به جنوب کشور را نقض آشکار تفاهمنامه خاتمه جنگ و منشور ملل متحد خواند.
در این بیانیه آمده است که تکرار حملات نظامی آمریکا، لغو مجوز فروش نفت ایران، اختلاف بر سر نحوه مدیریت تنگه هرمز و ادامه حملات اسرائیل به لبنان، بخشهای مهم تفاهمنامه را فاقد اثر کرده است.
تهران همچنین کشورهای جنوبی خلیج فارس را نسبت به در اختیار قراردادن قلمرو یا امکانات خود به نیروهای آمریکایی هشدار داده و اعلام کرده است مبدأ هرگونه پشتیبانی از حمله به ایران، میتواند هدف مشروع نیروهای مسلح قرار گیرد.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا نیز تأکید کرده ایران اجازه مداخله خارجی در مدیریت تنگه هرمز را نخواهد داد و تنها مسیر تعیینشده از سوی تهران را برای عبور امن کشتیها به رسمیت میشناسد.
این موضع، اختلاف بر سر تنگه هرمز را از یک مسئله امنیت دریایی به یکی از کانونهای اصلی منازعه ایران و آمریکا تبدیل کرده است؛ اختلافی که میتواند تجارت انرژی و امنیت کشتیرانی در سراسر خلیج فارس را مجددا تحت تأثیر قرار دهد.
تنگه هرمز؛ نقطه انفجار بحران
آغاز دور تازه حملات نظامی پس از آن رخ داد که آمریکا، ایران را به هدف قرار دادن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز متهم کرد. قطر نیز اعلام کرد یکی از شناورهای آسیبدیده، نفتکشی مرتبط با این کشور بوده و در اعتراض به این حادثه، معاون سفیر ایران را احضار کرده است.
تهران این اتهام را نپذیرفته و گفته است برخی کشتیها با خاموشکردن یا دستکاری سامانه شناسایی خودکار، از مسیرهای هماهنگنشده عبور میکنند؛ اقدامی که از نگاه ایران، خطر برخورد، حادثه زیستمحیطی و ناامنی دریایی را افزایش میدهد.
دادههای ردیابی کشتیها نیز نشان داده است چند نفتکش و گازکش از ادامه مسیر برای عبور از تنگه هرمز منصرف شدهاند. اگر این روند ادامه یابد، بیم آن میرود که شرکتهای کشتیرانی، بیمهگران و خریداران نفت، عبور از این آبراه را پرریسک ارزیابی کنند.
تنگه هرمز یکی از مهمترین شریانهای انتقال انرژی جهان است و هرگونه اختلال پایدار در آن میتواند قیمت نفت، هزینه حملونقل دریایی و حق بیمه کشتیها را افزایش دهد. صعود قیمت نفت به محدوده ۷۶ دلار در روز گذشته، نخستین واکنش بازار به افزایش نااطمینانیها بود؛ هرچند ادامه این روند به گستره و مدت بحران وابسته خواهد بود.
بازگشت تحریمهای نفتی؛ فشار همزمان نظامی و اقتصادی
در کنار حملات نظامی، وزارت خزانهداری آمریکا مجوزی را که امکان تولید، تحویل و فروش نفت خام و فرآوردههای نفتی ایران را فراهم میکرد، لغو کرده است.
این تصمیم نشان میدهد واشینگتن هم زمان با جنگ، بار دیگر فشار اقتصادی بر صادرات نفت ایران را فعال کرده است. تهران این اقدام را نقض صریح تعهدات آمریکا در تفاهمنامه پایان جنگ دانسته و آن را نشانه «سوءنیت و غیرقابل اعتماد بودن» دولت آمریکا توصیف کرده است.
لغو مجوز نفتی میتواند شرکتهای خریدار، واسطههای تجاری، کشتیرانیها و مؤسسات مالی را دوباره در معرض تحریمهای ثانویه قرار دهد. در چنین شرایطی، کاهش صادرات نفت ایران یا دشوارترشدن تسویهحسابهای مالی میتواند یکی از اهداف اصلی واشینگتن باشد.
چین خواستار توقف چرخه حملات شد
در نخستین واکنش مهم بینالمللی، وزارت خارجه چین از ایران و آمریکا خواست به تفاهمنامه پایان جنگ پایبند بمانند و از توسل به زور خودداری کنند.
پکن تشدید تنش و بازگشت دو طرف به مسیر جنگ را مورد انتقاد قرار داده و بر ضرورت ازسرگیری گفتوگو تأکید کرده است. با این حال، مشخص نیست میانجیگری قدرتهایی مانند چین، پاکستان یا کشورهای خلیج فارس در شرایط کنونی تا چه اندازه امکان توقف سریع درگیریها را داشته باشد.
جنگ تمامعیار یا درگیری محدود؟
با وجود اعلام پایان آتشبس، هنوز نمیتوان با قطعیت گفت ایران و آمریکا وارد یک جنگ تمامعیار می شوند. اهداف اعلامشده حملات، عمدتاً مراکز نظامی، پایگاههای ساحلی، تأسیسات نظارتی و زیرساختهای مرتبط با عملیات دریایی بودهاند.
از سوی دیگر، حفظ احتمال مذاکره، محدود ماندن نسبی اهداف و نبود اعلام رسمی جنگ میتواند نشان دهد دو طرف همچنان در پی کنترل سطح درگیری هستند. با این حال، تجربه منازعات نظامی نشان میدهد حملات متقابل، بهویژه هنگامی که پای نیروهای مستقر در کشورهای ثالث در میان باشد، میتواند بهسرعت از کنترل خارج شود.
هدف قرار گرفتن یک پایگاه، کشتهشدن نیروهای نظامی، آسیبدیدن یک کشتی تجاری یا ورود یک کشور منطقهای به درگیری ممکن است محاسبات سیاسی را تغییر دهد و زمینه حملات گستردهتر را فراهم کند.
آیا آتشبس دوام می آورد؟
تفاهمنامهای که با هدف متوقفکردن جنگ و ایجاد چارچوبی برای مدیریت اختلافات امضا شده بود، نتوانست زمینه اعتماد پایدار میان ایران و آمریکا را ایجاد کند.
اختلاف بر سر تنگه هرمز، نحوه اجرای تعهدات نفتی، حملات رژیم اسرائیل در منطقه، تهدیدهای متقابل و فقدان سازوکاری مؤثر برای راستیآزمایی، از همان ابتدا آتشبس را شکننده کرده بود.
تحولات روز نود و دوم نشان داد این آتشبس بیش از آنکه یک توافق سیاسی پایدار باشد، توقفی موقت در میانه یک منازعه حلنشده بوده است.
اکنون سه سناریو پیش روی منطقه قرار دارد: گسترش حملات و ورود به جنگی فراگیر، ادامه یک نبرد محدود و فرسایشی در خلیج فارس، یا مداخله فوری میانجیها برای برقراری آتشبسی تازه.
در کوتاهمدت، تحولات تنگه هرمز و میزان خسارات واردشده به پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت، نقشی تعیینکننده در مسیر بحران خواهد داشت. هر پاسخ تازه یا حمله تلافیجویانه میتواند آخرین فرصتهای دیپلماسی را از میان ببرد و خلیج فارس را وارد مرحلهای کند که پیامدهای آن نهفقط ایران و آمریکا، بلکه بازار انرژی و اقتصاد جهانی را نیز دربر خواهد گرفت.
