از باب‌المندب تا هرمز؛ خاورمیانه در آستانه یک معادله تازه امنیتی

تحولات تازه در یمن، تنگه هرمز و مرزهای عراق، هم‌زمان با افزایش رایزنی‌های دیپلماتیک میان ایران و کشورهای عربی خلیج فارس، تصویری از منطقه‌ای ترسیم می‌کند که در آن فشار نظامی، امنیت انرژی و مذاکره سیاسی بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر گره خورده‌اند. در حالی که انصارالله در غرب یمن بر مناطق راهبردی تازه‌ای مسلط شده، آمریکا مدعی است که عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز را در بازه‌های زمانی مشخص سازمان‌دهی می‌کند و هم‌زمان عمان در تدارک نشستی است که می‌تواند به یکی از مهم‌ترین گفت‌وگوهای منطقه‌ای درباره امنیت دریایی تبدیل شود.

به گزارش بازتاب، بخش مهمی از تحولات اخیر به جبهه یمن بازمی‌گردد. الجزیره گزارش داده است که ضدحمله نیروهای تحت حمایت عربستان در برابر پیشروی انصارالله عمدتاً بر حملات هوایی متکی است. بنا بر این گزارش، جنگنده‌های سعودی تجمعات نظامی، انبارهای تسلیحات و نقاطی را هدف قرار می‌دهند که تجهیزات نظامی در آنها متمرکز شده است؛ بخش عمده این حملات نیز در جنوب المخا و منطقه ذباب انجام می‌شود.

بر اساس همین روایت، تصرف المخا و تنگه باب‌المندب، فضای بیشتری در اختیار انصارالله برای اجرای عملیات نامتقارن دریایی قرار داده است. این گروه اکنون می‌تواند از موشک‌های کوتاه‌برد در نزدیکی مسیرهای دریایی استفاده کند؛ در حالی که پیش از آن، اتکای بیشتری به موشک‌های دوربرد و دقیق داشت.

الجزیره در تحلیل خود بر یک ویژگی دیگر انصارالله نیز تأکید کرده است: توانایی در جنگ پنهان و پراکنده. بر اساس این گزارش، نیروهای انصارالله قادرند مناطقی را تصرف کنند و سپس به‌گونه‌ای عمل کنند که شناسایی و هدف قرار دادن ظرفیت‌های نظامی آنها دشوار شود. همین ویژگی، به نوشته الجزیره، پیش‌تر نیز برای آمریکا و رژیم اسرائیل در عملیات علیه توانمندی‌های نظامی این گروه مشکل‌ساز بوده است.

از این زاویه حملات هوایی عربستان به‌تنهایی برای بازپس‌گیری مناطق از دست‌رفته کافی ارزیابی نمی‌شود و در صورت تصمیم نیروهای تحت حمایت عربستان برای اجرای یک ضدحمله جدی، ورود نیروهای زمینی ضروری خواهد بود؛ اقدامی که بر اساس گزارش‌های موجود، فعلاً نشانه‌ای از آغاز آن دیده نمی‌شود.

در همین حال، حکیم المسماری، بنیان‌گذار و سردبیر سابق «یمن پست»، یکی از دلایل پیشروی سریع انصارالله را انسجام در ساختار فرماندهی این گروه دانسته است. او گفته انصارالله به‌عنوان یک جبهه متحد عمل می‌کند، در حالی که نیروهای مورد حمایت عربستان تحت فرماندهی هشت مجموعه مختلف قرار دارند و همین مسئله هماهنگی عملیاتی را دشوار کرده است.

المسماری همچنین حضور فرماندهان انصارالله در خطوط مقدم را یکی از عوامل تقویت روحیه نیروهای این گروه دانسته و گفته است فرماندهان متحدان عربستان در خطوط مقدم حضور مشابهی نداشته‌اند.

فشار امنیتی از یمن تا عراق

دامنه ناآرامی‌ها هم‌زمان به عراق و عربستان سعودی نیز کشیده شده است. وزارت خارجه عربستان اعلام کرده خط لوله «شرق ـ غرب» در مناطق ریاض و مدینه منوره در چند حمله پهپادی هدف قرار گرفته و مدعی شده این حملات از خاک عراق انجام شده است.

ریاض در عین حال اعلام کرده در مرحله کنونی ترجیح داده پاسخ مستقیمی به این حملات ندهد و در پی درخواست نخست‌وزیر عراق، از تلاش‌های دولت این کشور حمایت کند؛ با این حال تأکید کرده حق خود برای اتخاذ اقدامات لازم جهت حفاظت از حاکمیت، امنیت و تأسیساتش را محفوظ می‌داند.

پس از این تحولات وزرای خارجه عراق و عربستان درباره وضعیت منطقه رایزنی کردند. هم‌زمان عراق اعلام کرد برخی گذرگاه‌های مرزی خود را موقتاً برای اجرای تمهیدات امنیتی و اداری بسته و تحقیقات درباره «نقض‌ها و تخلفات» احتمالی در این گذرگاه‌ها تشدید شده است.

در ایران نیز معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان اعلام کرد مرزهای شلمچه و چذابه از بامداد شنبه تا اطلاع ثانوی بسته شده‌اند و تردد مسافر و کالا از این دو مرز متوقف شده است.

در مقابل، مقام‌های محلی در ایلام اعلام کردند مرز مهران همچنان باز است و فعالیت‌های مسافری، تجاری و گمرکی در آن ادامه دارد. فرماندار مهران گفته طی ۲۴ ساعت گذشته ۱۷ هزار نفر از این مرز تردد کرده‌اند و روند صادرات کالا نیز بدون وقفه ادامه داشته است.

هرمز؛ از رویارویی نظامی تا مذاکره در مسقط

در کنار جبهه یمن و عراق، تنگه هرمز همچنان در مرکز تحولات امنیتی و اقتصادی منطقه قرار دارد.

فایننشال تایمز گزارش داده آمریکا از نفتکش‌هایی که قصد عبور از تنگه هرمز دارند خواسته حرکت خود را در ساعات مشخصی از روز تنظیم کنند تا امکان تأمین پوشش نظامی برای آنها فراهم شود. بر اساس این گزارش، بازه‌های زمانی عبور که پیش‌تر گسترده‌تر بود، در اوایل سپتامبر به دو نوبت مشخص در روز کاهش یافته است.

این روزنامه نوشته عبور در این ساعات اجباری نیست، اما برای برخورداری از بالاترین سطح حمایت نظامی توصیه می‌شود. یک مشاور امنیت دریایی نیز گفته تمرکز حرکت کشتی‌ها در بازه‌های کوتاه‌تر به آمریکا اجازه می‌دهد توان نظامی بیشتری را برای حفاظت از شناورها اختصاص دهد.

در چنین فضایی، تحرکات دیپلماتیک نیز شدت گرفته است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور کشورمان گفته ایران به دنبال ادامه جنگ نیست و همچنان صلح را در اولویت قرار می‌دهد. او در عین حال تأکید کرده تهران خواهان احترام به حقوق خود و لغو تحریم‌هاست.

پزشکیان همچنین در گفت‌وگو با «ایندیا تودی» گفته مسیر تنگه هرمز به شرط آنکه آمریکا «دست از محاصره و تجاوز» بردارد، باز خواهد شد. او از برگزاری نشستی در روز دوشنبه در مسقط خبر داده که قرار است وزیران خارجه کشورهای عربی در آن درباره توافق ایران و عمان بر سر مسیر مشترک در تنگه هرمز گفت‌وگو کنند.

نشست عمان؛ آزمونی برای یک سازوکار جدید منطقه‌ای

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، نشست روز دوشنبه در عمان را «گامی اساسی برای تضمین ثبات و امنیت در منطقه خلیج فارس» توصیف کرده است.

رسانه بریتانیایی «امواج» نیز نوشته یکی از اهداف اصلی این نشست، ارائه رسمی توافق ایران و عمان درباره ترتیبات جدید تردد در تنگه هرمز است.

بر اساس این گزارش، در مرحله موقت قرار است «مسیر میانی» یا سامانه جداسازی ترافیک دریایی، موسوم به TSS، به‌عنوان یک راه‌حل موقت مطرح شود و پس از آن مذاکرات درباره راه‌حل دائمی، از جمله موضوع هزینه خدمات، ادامه پیدا کند.

در نشست مسقط، وزیر خارجه عراق و نمایندگان ارشد ایران و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نیز حضور خواهند داشت. با این حال، یک منبع ارشد سیاسی ایرانی تأکید کرده که برگزاری این نشست به معنای بازگشایی فوری تنگه هرمز نیست.

هم‌زمان عربستان و قطر نیز در حال پیگیری کانال‌های دیپلماتیک جداگانه‌ای با ایران هستند. وزرای خارجه عربستان و قطر در یک گفت‌وگوی تلفنی از تلاش‌ها برای کاهش تنش در منطقه حمایت کرده‌اند و بر اساس گزارش‌ها، قطر نیز طی هفته گذشته دو بار هیأت‌هایی را به تهران فرستاده و از برگزاری نشست عمان حمایت کرده است.

انرژی زیر فشار ناامنی

پیامدهای بحران امنیتی اکنون مستقیماً در بازار انرژی نیز دیده می‌شود.

کوین هَسِت، مدیر شورای اقتصاد ملی کاخ سفید، افزایش بی‌سابقه قیمت گازوئیل را ناشی از اختلال در تولید فرآورده‌های پالایش‌شده در خاورمیانه و روسیه دانسته است. او گفته افزایش قیمت سوخت، به‌ویژه برای کامیون‌داران و کشاورزان آمریکا، به یک نگرانی جدی تبدیل شده و دولت در حال بررسی گزینه‌های مختلف برای کاهش فشار اقتصادی است.

در چین نیز کمیسیون ملی توسعه و اصلاحات اعلام کرده قیمت خرده‌فروشی بنزین و گازوئیل افزایش خواهد یافت. بر اساس اعلام این کمیسیون، قیمت بنزین ۲۶۰ یوان و قیمت گازوئیل ۲۵۰ یوان به ازای هر تن افزایش می‌یابد و تشدید تنش میان ایران و آمریکا یکی از عوامل اصلی این تصمیم عنوان شده است.

منطقه در جست‌وجوی یک موازنه تازه

مجموع تحولات از باب‌المندب تا هرمز نشان می‌دهد که معادله امنیتی منطقه دیگر به یک جبهه محدود نیست. پیشروی انصارالله در ساحل غربی یمن، حملات پهپادی منتسب به خاک عراق، بسته شدن برخی گذرگاه‌های مرزی، افزایش تدابیر امنیتی برای عبور نفتکش‌ها و رشد قیمت انرژی، همگی بخش‌هایی از یک زنجیره به‌هم‌پیوسته‌اند.

در سوی دیگر، نشست مسقط و افزایش تماس‌های ایران با عمان، عربستان، قطر، عراق و دیگر کشورهای خلیج فارس نشان می‌دهد بازیگران منطقه‌ای هم‌زمان با ادامه فشارهای نظامی، در جست‌وجوی سازوکاری برای مهار بحران هستند.

نتیجه نشست عمان می‌تواند مشخص کند که آیا این مسیر به شکل‌گیری یک چارچوب موقت برای کاهش تنش منجر خواهد شد یا اینکه رقابت نظامی در دو تنگه راهبردی هرمز و باب‌المندب همچنان تعیین‌کننده اصلی تحولات منطقه باقی می‌ماند.