۷ شگرد پنهان افراد سمی برای تخریب روانی دیگران / از وارونه‌نمایی واقعیت تا سکوت تنبیهی

بعضاً پیش آمده که با حضور در جامعه و ارتباطات خود، تحت تأثیر رفتار افراد مسموم قرار گرفته و با چالش‌های جدی مواجه می‌شویم؛ البته تفکیک رفتارهای سخت‌گیرانه دوستانه از رفتارهای مخرب، نخستین گام برای صیانت از سلامت روان به شمار می‌رود.

حسین میری‌نسب، روان‌شناس، با بیان اینکه فرد سمی نشانه‌هایی دارد و می‌توان او را از یک فرد منتقد و سخت‌گیر تشخیص داد، اظهار کرد: به زبان ساده، هر فرد بداخلاق یا سخت‌گیری «سمی» نیست. از نگاه روان‌شناسی سلامت، فرد سمی کسی است که رفتار مخرب او تکراری، هدفمند و فرسایشی است و سلامت روان و حتی جسم اطرافیان را درگیر می‌کند. برای مثال، یک همکار منتقد و سخت‌گیر روی «کار» تمرکز دارد، ولی فرد سمی روی «شخصیت و روان» شما تمرکز دارد.

نشانه‌های اصلی فرد سمی

وی با اشاره به نشانه‌های فرد سمی گفت: نخستین نشانه، تحقیر به‌جای نقد سازنده است؛ فرد به‌جای بیان ایرادات کار، توانایی‌های شما را زیر سؤال می‌برد و اغلب در جمع می‌گوید که از پس ساده‌ترین کارها برنمی‌آیید. دومین نشانه، دزدی اعتبار و مقصرتراشی است که طی آن فرد موفقیت‌های تیمی را به نام خود ثبت می‌کند و هنگام بروز شکست، به‌جای یافتن راه‌حل، دنبال مقصر می‌گردد. سومین مورد، شایعه‌سازی و گروه‌بندی است؛ فرد با چرخاندن اطلاعات و حرف‌زدن پشت سر همکاران، میان اعضا اختلاف می‌اندازد تا جایگاه قدرت خود را حفظ کند.

این روان‌شناس در گفت‌وگو با ایسنا افزود: چهارمین نشانه، پنهان‌کاری اطلاعاتی و کارشکنی پنهان است که در آن اطلاعات مهم، ایمیل‌ها یا تغییر برنامه‌ها عمداً دیر به شما می‌رسد تا در حضور مدیران ناخوشایند جلوه کنید. پنجمین رفتار، چاپلوسی به بالا و بدرفتاری به پایین است؛ یعنی فرد در برابر مدیران بسیار مؤدب است، اما با هم‌رده‌ها و نیروهای تازه با تحکم و بی‌احترامی برخورد می‌کند. ششمین مورد، منفی‌بافی مزمن و مسموم‌کردن جو کاری است که همواره با شکایت، از بین بردن انگیزه تیم و مسخره‌کردن ایده‌های نو همراه است. آخرین نشانه، نپذیرفتن مرزها و مسئولیت‌هاست؛ فرد اشتباهات خود را نمی‌پذیرد، عذرخواهی واقعی نمی‌کند و به حریم شخصی و ساعت استراحت دیگران بی‌توجه است.

نشانه‌های بدنی: زنگ خطر رابطه سمی

وی با اشاره به نشانه‌های بدنی این پدیده عنوان کرد: اگر روزهای کاری با اضطراب صبحگاهی، سردرد، درد گردن و شانه، مشکلات گوارشی، بی‌خوابی شبانه و خستگی مفرط پس از روبه‌رو شدن با یک فرد خاص همراه باشد، مغز ما زنگ خطر رابطه سمی را به صدا درآورده است. برای تشخیص تفاوت میان یک همکار سخت‌گیر و یک همکار سمی باید توجه داشت که همکار سخت‌گیر ما را خسته می‌کند ولی رشد می‌دهد، در حالی که همکار سمی ما را فرسوده می‌سازد؛ همکار سخت‌گیر استاندارد کار را بالا می‌برد اما همکار سمی عزت‌نفس ما را پایین می‌آورد.

میری‌نسب بیان کرد: اگر با یک نفر فقط «اختلاف سلیقه کاری» دارید، او سخت‌گیر است، اما اگر الگوی دائمی تحقیر، دروغ، شایعه، مقصر کردن شما و به‌هم ریختن آرامش تیم را می‌بینید، با یک الگوی سمی طرف هستید و باید مرزگذاری و مستندسازی را شروع کنید.

هفت شگرد رایج افراد سمی

وی با اشاره به رایج‌ترین شگردهایی که افراد سمی برای تخریب روانی دیگران به‌کار می‌برند اظهار کرد: افراد سمی در محیط کار معمولاً داد نمی‌زنند و دعوای آشکار نمی‌کنند. قدرت آن‌ها در شگردهای پنهان و تکراری است، شگردهایی که کم‌کم باعث می‌شود فرد به خودش، حافظه‌اش و توانایی‌اش شک کند.

۱. وارونه نشان‌دادن واقعیت: کاری یا حرفی می‌زند، بعد انکار می‌کند «من همچین چیزی نگفتم، تو اشتباه یادت مانده»، «تو زیادی حساسی». نتیجه‌اش این است که قربانی کم‌کم به حافظه و قضاوت خودش بی‌اعتماد می‌شود و برای فهم واقعیت به همان فرد سمی تکیه می‌کند.

۲. تحقیر در قالب شوخی و کنایه:در جمع با لحن خنده می‌گوید «شوخی کردم، چرا بهت برخورد؟ جنبه داشته باش». این کار هم اعتبار شما را جلوی دیگران پایین می‌آورد، هم راه اعتراض را می‌بندد و اگر ناراحت شوید، شما را «بی‌جنبه» معرفی می‌کند.

۳. سکوت تنبیهی و نادیده‌گرفتن: جواب سلام و پیام را نمی‌دهد، در جلسات به نظر شما بی‌توجهی می‌کند، شما را از گروه‌ها و تصمیم‌ها کنار می‌گذارد. این طرد خاموش، اضطراب و احساس بی‌ارزشی شدیدی ایجاد می‌کند، بدون اینکه مدرک آشکاری از بدرفتاری باقی بماند.

۴. بازی دوگانه و مثلث‌سازی: به شما می‌گوید «مدیر از کارت راضی نیست، به من گفت»، به مدیر می‌گوید «او پشت سرت حرف می‌زد» و بعد خودش در نقش ناجی و دلسوز ظاهر می‌شود؛ با این کار تیم را به دو دسته تقسیم می‌کند و خودش مرکز قدرت می‌ماند.

۵. قربانی‌نمایی و احساس گناه دادن: وقتی به رفتارش اعتراض می‌کنید، بلافاصله جای شاکی و متهم عوض می‌شود؛ «من با این همه کار، باز هم بدهکار شدم؟»، «بعد از این همه خوبی‌ها که بهت کردم؟» و شما به‌جای گرفتن حقتان، مشغول دلجویی از او می‌شوید.

۶. کوچک‌نمایی موفقیت و بزرگ‌نمایی خطا: موفقیت شما را شانسی، ساده یا حاصل کار دیگران نشان می‌دهد «این که کاری نداشت، هر کسی بود انجام می‌داد»، ولی کوچک‌ترین خطای شما را بارها تکرار و در جمع تعریف می‌کند. هدفش فرسایش عزت‌نفس شغلی است.

۷. پنهان‌کاری اطلاعاتی و مقصرتراشی: در زمان شکست هرگز نمی‌گوید «اشتباه کردم»، بلکه می‌گوید «تقصیر فلانی بود».

قدرت این شگردها در تکرار آن‌هاست

میری‌نسب در پایان گفت:  قدرت این شگردها در تکرار آن‌هاست، نه در شدت یک‌باره آن‌ها؛ مثل چکه‌کردن مداوم آب روی سنگ که هر قطره به‌تنهایی مهم نیست، ولی در طول ماه‌ها باعث فرسودگی روانی، اضطراب، بی‌خوابی و حتی دردهای جسمی مثل سردرد و درد معده می‌شود. فرد سمی مستقیم به شما حمله نمی‌کند؛ کاری می‌کند که خودتان به خودتان حمله کنید؛ به حافظه‌تان شک کنید، خودتان را مقصر بدانید و خودتان خودتان را سرزنش کنید. شناخت دقیق این نشانه‌ها و شگردها نشان می‌دهد که برخورد با فرد سمی نیازمند هوشیاری است؛ چرا که هدف این افراد تخریب مستقیم نیست، بلکه وادار کردن قربانی به شک‌کردن به توانایی‌ها و حافظه خود اوست.