یارانه‌ای که پیش از رسیدن به سفره آب می‌رود

قرار بود کالابرگ، برخلاف یارانه نقدی، قدرت خرید خانوار را در برابر افزایش قیمت کالاهای اساسی حفظ کند؛ اما چند ماه پس از اجرای مدل جدید، همان پرسشی که درباره یارانه نقدی مطرح بود به کالابرگ هم رسیده است؛ وقتی مبلغ حمایت ثابت می‌ماند و قیمت مواد غذایی بالا می‌رود، یک میلیون تومان واقعاً چه مقدار از سبد خانوار را پوشش می‌دهد؟

بازتاب– دولت هنگام معرفی الگوی جدید کالابرگ اعلام کرد ماهانه یک میلیون تومان به ازای هر نفر اعتبار خرید کالاهای اساسی اختصاص می‌دهد. احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در آغاز اجرای طرح گفته بود هدف اصلی، انتقال یارانه از ابتدای زنجیره به مصرف‌کننده و جلوگیری از مستهلک‌شدن قدرت خرید مردم است. او حتی تأکید کرده بود در صورت تغییر قیمت کالاهای اساسی، مبلغ کالابرگ نیز باید متناسب با آن بازنگری شود.

همین وعده اکنون معیار مهمی برای سنجش عملکرد طرح است. اگر اعتبار ماهانه ثابت بماند اما قیمت اقلام اصلی افزایش یابد، تفاوت کالابرگ با یارانه نقدی به‌تدریج کمتر می‌شود؛ عدد روی حساب تغییر نمی‌کند، اما مقدار کالایی که می‌توان با آن خرید کاهش می‌یابد.

یک میلیون تومان؛ عدد ثابت، سبد متغیر

مسئله را می‌توان در قفسه فروشگاه دید. خانواده‌ای که چند ماه قبل بخشی از روغن، تخم‌مرغ، لبنیات، برنج و حبوبات خود را با یک میلیون تومان تهیه می‌کرد، اگر امروز برای همان کالاها پول بیشتری بپردازد، ناچار است یا سهم بیشتری از درآمد نقدی خود را وارد خرید کند یا مقدار برخی اقلام را کاهش دهد.

این اتفاق در شرایطی رخ داده که خود دولت از ابتدا پذیرفته بود قیمت کالاهای اساسی پس از تغییر شیوه تخصیص یارانه می‌تواند افزایش یابد. برای نمونه، وزیر رفاه در توضیح مدل جدید به تغییر قابل‌توجه قیمت روغن اشاره کرده و گفته بود قرار است خانوار میان دریافت سهمیه مشخص با قیمت حمایت‌شده یا استفاده از اعتبار یک‌میلیونی با قیمت روز حق انتخاب داشته باشد.

نقطه تمایز طرح جدید در همان وعده «حفظ قدرت خرید» بود. وزیر رفاه گفته بود برخلاف یارانه نقدی که با تورم ارزش خود را از دست می‌دهد، اعتبار کالابرگ باید در صورت افزایش قیمت کالاهای پایه متناسب شود. دولت باید نشان دهد یک میلیون تومان در ابتدای طرح چه سهمی از سبد کالای تعریف‌شده را پوشش می‌داد و این نسبت اکنون چقدر است.

دهک‌بندی؛ مسئله دوم طرح

در کنار ارزش اعتبار، نحوه شناسایی مشمولان نیز همچنان محل بحث است. دولت هنگام آغاز مرحله جدید از پوشش ده‌ها میلیون نفر سخن گفت و اعلام کرد تنها خانوارهای دارای درآمد بسیار بالا خارج از طرح خواهند بود.

اما دهک‌بندی بر ترکیبی از درآمد، دارایی، خودرو، ملک و داده‌های بانکی استوار است و این اطلاعات همیشه توان مالی روزمره خانوار را کامل نشان نمی‌دهد. فردی ممکن است خانه یا خودرویی قدیمی داشته باشد اما درآمد جاری محدودی داشته باشد؛ در مقابل بخشی از درآمدهای غیررسمی نیز ممکن است در سامانه‌ها منعکس نشود.

به همین دلیل، افزایش یا کاهش جمعیت یک دهک را نمی‌توان بدون انتشار جزئیات، مستقیماً به بهتر یا بدترشدن وضعیت اقتصادی نسبت داد.

معیار واقعی؛ آنچه به سفره می‌رسد

کالابرگ می‌تواند در دوره‌های افزایش قیمت بخشی از فشار معیشتی را کم کند، اما کارایی آن با مبلغ اسمی سنجیده نمی‌شود. مهم این است که اعتبار پرداختی چه مقدار کالا به خانه می‌برد.

دولت برای پاسخ به این ابهام می‌تواند هر ماه یک شاخص ساده منتشر کند: «کالابرگ فعلی چند درصد از سبد مرجع کالاهای اساسی را پوشش می‌دهد؟»

اگر این نسبت ثابت بماند، می‌توان گفت طرح به هدف اعلام‌شده نزدیک شده است. اما اگر سهم کالابرگ از سبد خرید ماه‌به‌ماه کوچک‌تر شود، یک میلیون تومان نیز همان مسیری را می‌رود که یارانه‌های ثابت پیش از آن رفته‌اند؛ مبلغ پابرجاست، اما قدرت خرید آرام‌آرام آب می‌رود.