پایان مذاکرات دوحه؛ امکان استفاده از بخشی از داراییهای ایران فراهم میشود؟
بازتاب– آتشبس میان ایران و آمریکا در حالی وارد هشتادوششمین روز خود شده است که مجموعهای از خبرهای سیاسی، نظامی و اقتصادی، فضای پس از دور تازه مذاکرات غیرمستقیم در دوحه را تحت تأثیر قرار داده است. از یکسو، مقامهای قطری و پاکستانی از پیشرفت در اجرای مفاد تفاهمنامه میان دو طرف سخن میگویند و گزارشهایی درباره فراهمشدن امکان استفاده ایران از بخشی از داراییهای مسدودشده منتشر شده است؛ از سوی دیگر، اختلاف بر سر وضعیت تنگه هرمز و ادامه حضور نظامی آمریکا در منطقه، همچنان بهعنوان مهمترین مانع در مسیر تثبیت آتشبس باقی مانده است.
گفتوگوهای هیئت ایرانی در دوحه در شرایطی پایان یافت که کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه و مذاکرهکننده ارشد کشورمان اعلام کرد در این مذاکرات، مسائل مربوط به هزینهکرد بخشی از شش میلیارد دلار اولیه بررسی شده است. این اظهارات، در کنار گزارش رسانههای عربی درباره توافق برای استفاده از بخشی از داراییهای ایران، از احتمال گشایش در پرونده منابع مالی مسدودشده حکایت دارد؛ هرچند هنوز جزئیات روشنی درباره میزان دارایی قابلدسترسی، سازوکار انتقال و حوزههای مجاز هزینهکرد منتشر نشده است.
خوشبینی محتاطانه پس از مذاکرات دوحه
رسانههای منطقهای فضای حاکم بر مذاکرات را مثبت ارزیابی کردهاند. الجزیره گزارش داده است که پس از پایان دور مذاکرات فنی غیرمستقیم در دوحه، در واشنگتن نوعی خوشبینی شکل گرفته و گفتوگوها توانسته است اجرای یادداشت تفاهم را بار دیگر به مسیر دیپلماتیک بازگرداند.
وزارت امور خارجه پاکستان نیز اعلام کرده است که در موضوعات مرتبط با تفاهمنامه، «پیشرفت مثبت» حاصل شده و ایران و آمریکا برای ادامه مذاکرات در آینده توافق کردهاند. مقامهای پاکستانی گفتهاند رایزنیها با قطر برای تعیین زمان دور بعدی مذاکرات ادامه خواهد یافت.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر نیز ضمن تأیید پایان نشستهای جداگانه میانجیها با هیئتهای ایرانی و آمریکایی، اعلام کرده است که در مسائل مرتبط با تفاهمنامه اسلامآباد و دستاوردهای نشست پیشین، پیشرفتهایی به دست آمده است.
با وجود این ارزیابیهای مثبت، هنوز درباره زمان دور بعدی مذاکرات روایتهای متفاوتی وجود دارد. برخی منابع از احتمال برگزاری نشست بعدی در ۱۸ ژوئیه خبر دادهاند، در حالی که مقامهای قطری و پاکستانی تعیین زمان رسمی مذاکرات را به رایزنیهای بعدی موکول کردهاند.
داراییهای مسدودشده؛ نخستین آزمون عملی تفاهم
موضوع داراییهای مسدودشده ایران یکی از محورهای اصلی گفتوگوهای دوحه بوده است. شبکه العربیه به نقل از یک منبع بلندپایه گزارش داده که توافق شده است امکان استفاده از بخشی از این داراییها فراهم شود.
در مقابل، الحدث به نقل از منابع آگاه مدعی شده است که آمریکا پیشرفت در پرونده داراییهای مسدودشده را به پایبندی کامل ایران به مفاد یادداشت تفاهم مشروط کرده است. بر اساس این گزارش، واشنگتن هرگونه تغییر در وضعیت موجود تنگه هرمز را نقض تفاهمات تلقی خواهد کرد.
این شرطگذاری نشان میدهد که پرونده منابع مالی ایران، از نگاه آمریکا، به رفتار امنیتی و منطقهای تهران پیوند خورده است. در چنین شرایطی، آزادسازی هر بخش از داراییها میتواند به شاخصی برای سنجش میزان پیشرفت واقعی مذاکرات تبدیل شود.
تنگه هرمز؛ گره اصلی اختلاف
در حالی که اخبار مربوط به مذاکرات از کاهش تنش سیاسی حکایت دارد، مواضع نظامی و امنیتی دو طرف درباره تنگه هرمز همچنان تند و هشدارآمیز است.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا با انتشار بیانیهای تأکید کرده است که تمام نفتکشها و شناورهای تجاری برای عبور امن از تنگه هرمز باید از مسیرهای تعیینشده از سوی ایران استفاده کنند. در این بیانیه هشدار داده شده است که خروج از مسیرهای تعیینشده یا بیتوجهی به پروتکلهای ناوبری ایران، با پاسخ نیروهای مسلح مواجه خواهد شد.
این قرارگاه همچنین حضور مستمر جنگندهها و پهپادهای آمریکایی بر فراز تنگه هرمز را عامل ایجاد ناامنی در این آبراه دانسته و تأکید کرده است که هرگونه دخالت آمریکا در ترتیبات امنیتی تنگه، تهدیدی علیه حاکمیت ملی ایران تلقی خواهد شد.
کاظم غریبآبادی نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که تنگه هرمز «زیر فرمان ایران تعریف میشود، نه سنتکام». او تأکید کرد که نشستهای نظامی تحت هدایت آمریکا نمیتواند برای خلیج فارس نظم حقوقی و امنیتی ایجاد کند و امنیت منطقه تنها با احترام به حاکمیت کشورها و پایان مداخلات خارجی تأمین خواهد شد.
این مواضع نشان میدهد که حتی در صورت پیشرفت در پرونده داراییها، اختلاف بر سر تفسیر آزادی دریانوردی و کنترل امنیتی تنگه هرمز همچنان میتواند مسیر مذاکرات را با بحران مواجه کند.
واکنش فوری بازار نفت
بازار جهانی نفت نیز به اخبار مذاکرات دوحه واکنش نشان داده است. پس از انتشار گزارشهایی درباره پیشرفت ایران و آمریکا در موضوعات مرتبط با تنگه هرمز، قیمت نفت برای سومین روز متوالی کاهش یافت.
بهای نفت خام برنت با حدود ۱.۱ درصد کاهش به ۷۰ دلار و ۸۰ سنت در هر بشکه رسید و نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با کاهش ۱.۲ درصدی، در محدوده ۶۷ دلار و ۷۴ سنت معامله شد.
کاهش قیمت نفت نشان میدهد که معاملهگران، احتمال کاهش تنش در تنگه هرمز و پایینآمدن ریسک اختلال در صادرات انرژی را جدی گرفتهاند. با این حال، ادامه هشدارهای نظامی ایران و حضور نیروهای آمریکایی در منطقه مانع از شکلگیری اطمینان پایدار در بازار شده است.
کشمکش داخلی بر سر مذاکره
تحولات دیپلماتیک دوحه همزمان با افزایش اختلافات داخلی درباره نحوه ادامه مذاکرات جریان دارد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس هیئت مذاکرهکننده کشورمان در سخنانی منتقدان مذاکرات را به تندروی متهم کرد و گفت برخی جریانها نه در شرایط جنگی و نه در مسیر دیپلماسی به کشور کمک نمیکنند.
قالیباف با تأکید بر ضرورت پیگیری شروط تفاهم و آزادسازی داراییهای ایران، گفت مسئولان موظفاند همزمان با حفظ قدرت دفاعی، مسیر دیپلماسی را نیز ادامه دهند. او همچنین از منتقدان خواست با تکرار مواضع رئیسجمهور آمریکا، آرامش جامعه را مختل نکنند.
رئیس مجلس تأکید کرد که وحدت داخلی در شرایط کنونی اهمیتی اساسی دارد و دولت و دیگر نهادها باید در کنار حفظ امنیت، بر حل مشکلات اقتصادی مردم تمرکز کنند.
قالیباف در بخش دیگری از سخنانش اعلام کرد که بر اساس قوانین و مصوبات شورای عالی امنیت ملی، امکان دسترسی به سایتهای هستهای آسیبدیده وجود ندارد و دسترسیها در حال حاضر تنها به نیروگاه بوشهر و راکتور تهران محدود است.
آتشبسی که هنوز به صلح تبدیل نشده است
مجموع تحولات روز هشتادوششم آتشبس نشان میدهد که ایران و آمریکا از مرحله توقف درگیری مستقیم وارد مرحلهای پیچیدهتر از چانهزنی سیاسی، اقتصادی و امنیتی شدهاند. در این مرحله آزادسازی داراییها، اجرای مفاد تفاهمنامه و مدیریت تنگه هرمز سه ضلع اصلی مذاکرات را تشکیل میدهد.
پیشرفتهای اعلامشده در دوحه میتواند به کاهش تنش و تثبیت آتشبس کمک کند، اما اختلاف بر سر ترتیبات امنیتی خلیج فارس همچنان جدی است. هرگونه حادثه نظامی، برخورد با یک شناور یا تفسیر متفاوت از مفاد تفاهمنامه میتواند روند دیپلماتیک را متوقف کند.
دوحه در این مقطع توانسته است کانال مذاکره را باز نگه دارد؛ اما عبور از آتشبس شکننده به سمت یک توافق پایدار، بیش از آنکه به بیانیههای خوشبینانه وابسته باشد، به اجرای عملی تعهدات، روشنشدن وضعیت داراییهای ایران و دستیابی به یک سازوکار قابلقبول برای امنیت تنگه هرمز بستگی خواهد داشت.
