شوک ارزی دوباره به سفره مردم؛ دلار در سی روز، ۳۱ هزار تومان گران شد

قیمت دلار آزاد طی تیرماه ۱۴۰۵ از حدود ۱۶۰ هزار و ۱۶۰ تومان به ۱۹۱ هزار و ۶۷۰ تومان رسید؛ یعنی ۳۱ هزار و ۵۱۰ تومان افزایش در یک ماه. بازار حتی در مقطعی سقف ۱۹۳ هزار تومان را لمس کرد. این جهش نتیجه افزایش ریسک‌های سیاسی، تقاضای احتیاطی و تغییر انتظارات معامله‌گران عنوان شده است.

بازتاب– براساس گزارش عملکرد بازار ارز، بازدهی دلار در تیرماه ۱۹.۶۷ درصد بود. درهم امارات نیز ۲۰.۳۴ درصد و یورو ۱۹.۳۴ درصد افزایش یافتند. اهمیت رشد هم‌زمان درهم و دلار در این است که درهم در بسیاری از مبادلات تجاری و حواله‌ای نقش دارد و حرکت آن می‌تواند نشانه فشار هزینه بر واردات باشد.

بااین‌حال اثر افزایش نرخ ارز در تمام بازارها هم‌زمان ظاهر نمی‌شود. بعضی کالاها مانند موبایل، لپ‌تاپ، قطعات خودرو و مواد اولیه وارداتی ممکن است سریع واکنش نشان دهند. در کالاهای تولید داخل، انتقال اثر ارز می‌تواند تدریجی‌تر باشد؛ زیرا تولیدکننده ممکن است مواد اولیه قبلی را با نرخ پایین‌تر خریده باشد، اما برای جایگزینی موجودی باید نرخ جدید را در نظر بگیرد.

مصرف‌کننده معمولاً می‌پرسد چرا کالایی که ماه قبل وارد انبار شده، امروز با بالا رفتن دلار گران می‌شود.

پاسخ رایج فروشندگان، «هزینه جایگزینی» است. فروشنده می‌گوید اگر کالای فعلی را با قیمت گذشته بفروشد، دیگر نمی‌تواند همان کالا را با درآمد حاصل از فروش دوباره تأمین کند.

این منطق در بازارهای رقابتی ممکن است فقط بخشی از قیمت را توضیح دهد. اما در بازارهای کم‌رقابت یا دارای کمبود، فروشنده می‌تواند افزایش انتظاری ارز را نیز پیشاپیش روی قیمت اعمال کند.

چرا با کاهش دلار قیمت‌ها سریع پایین نمی‌آیند؟

افزایش قیمت معمولاً سریع‌تر از کاهش آن است. چند دلیل اصلی وجود دارد:

تولیدکننده ممکن است مواد اولیه را در اوج قیمت خریده باشد و تا فروش موجودی گران، حاضر به کاهش نرخ نباشد.

فروشنده درباره دوام کاهش دلار مطمئن نیست و می‌ترسد چند روز بعد ارز دوباره بالا برود.

هزینه‌هایی مانند حقوق، حمل‌ونقل، اجاره، مالیات و انرژی هم‌زمان با دلار کاهش پیدا نمی‌کنند.

در بازارهای انحصاری نیز فشار رقابتی کافی برای کاهش سریع قیمت وجود ندارد.

بنابراین حتی اگر دلار از سقف خود عقب‌نشینی کند، کاهش پایدار قیمت کالا معمولاً به ثبات چند‌هفته‌ای یا چندماهه نیاز دارد، نه یک افت کوتاه روزانه.

چه کالاهایی زودتر واکنش نشان می‌دهند؟

بیشترین حساسیت به نوسان نرخ ارز معمولاً در کالاهایی دیده می‌شود که وارداتی هستند، قطعات یا مواد اولیه خارجی دارند، قیمت‌گذاری آن‌ها از بازارهای جهانی تأثیر می‌گیرد، موجودی محدود و دوره تأمین طولانی دارند یا فروشندگانشان قیمت‌ها را به‌صورت روزانه به‌روزرسانی می‌کنند. با این حال اثر افزایش نرخ ارز به کالاهای وارداتی محدود نمی‌شود و می‌تواند به‌طور غیرمستقیم هزینه تولید محصولات داخلی را نیز بالا ببرد؛ زیرا افزایش قیمت تجهیزات و ماشین‌آلات، قطعات یدکی، مواد بسته‌بندی، حمل‌ونقل بین‌المللی و هزینه‌های تأمین مالی در نهایت خود را در قیمت تمام‌شده کالای ایرانی نشان می‌دهد.

بازار ارز از سیاست تغذیه می‌کند

گزارش تیرماه نشان می‌دهد مسیر بازار با تغییر فضای سیاسی و امنیتی عوض شده است. در ابتدای ماه امید به کاهش تنش، بخشی از تقاضا را کم کرده بود، اما افزایش نگرانی‌ها و تقاضای احتیاطی دوباره قیمت را بالا برد.

این وضعیت نشان می‌دهد کنترل کوتاه‌مدت معاملات، بدون کاهش نااطمینانی، اثر محدودی دارد. فردی که تصور می‌کند ارزش پولش ممکن است سریع کاهش پیدا کند، ممکن است حتی بدون نیاز فوری دلار، طلا یا کالا بخرد. جمع شدن این رفتارهای فردی، تقاضای تازه‌ای می‌سازد و خود به افزایش قیمت کمک می‌کند.

نخستین واکنش بسیاری از خانواده‌ها، جلو انداختن خریدهای ضروری است. این رفتار در مورد لوازم خانگی، قطعات خودرو یا تجهیزات الکترونیکی بیشتر دیده می‌شود.

اما خرید هیجانی نیز می‌تواند هزینه‌زا باشد. اگر فروشنده کالا را با نرخ بیش از حد بالا قیمت‌گذاری کرده باشد یا بازار پس از چند روز آرام شود، خانوار زیان می‌کند.