یکی از پرسشهای رایج در روانشناسی این است که چرا ذهن انسان تمایل دارد خاطرات تلخ را بیش از خاطرات خوش مرور کند. آیا این نشانه ضعف روانی است یا ریشهای عمیقتر در ساختار مغز دارد؟
مرضیه عزیزی معین، روانشناس، با اشاره به پدیده «سوگیری منفینگری» در مغز انسان، توضیح میدهد که این پدیده ریشه در غریزه بقا دارد و مغز به محرکهای منفی و تهدیدآمیز حساسیت بیشتری نشان میدهد تا بتواند از تکرار خطرات در آینده جلوگیری کند.
سوگیری منفینگری؛ میراث بقا
عزیزی معین، در پاسخ به این پرسش که چرا ذهن تمایل به بازخوانی مداوم خاطرات تلخ دارد، گفت: «درگیر بودن با گذشته، بهخودیخود یک بیماری نیست؛ بلکه نشانهای از پدیدههایی همچون نشخوار فکری، اجتناب از یادآوری یا اختلال در عملکرد فرد است.»
وی با اشاره به ساختار روان انسان، اظهار کرد: «ما در روانشناسی با اصطلاح “سوگیری منفینگری” روبرو هستیم. مغز انسان به محرکهای منفی، تهدیدآمیز یا هیجانانگیز، حساسیت بسیار بیشتری نشان میدهد. این حساسیت برای بقای انسان است؛ چرا که مغز برای حفظ سلامت فرد، اتفاقاتی را که تهدیدی برای او محسوب میشوند، بیشتر به یاد میسپارد.»
احساس ناتمام؛ عامل تکرار خاطرات تلخ
این روانشناس بیان کرد: «لزوماً هر خاطره تلخی مانع از تجربه خاطرات خوش نمیشود، اما خاطراتی که هیجانات شدید و ماهیت تهدیدآمیز دارند، معمولاً با یک “احساس ناتمام” همراه هستند. برای نمونه، مواردی مانند شکست مادی یا عاطفی، از دست دادن عزیزان، تجربه شرم یا خجالت در جمع، همگی با هیجانی ناتمام همراهند. همین هیجان رها نشده، باعث میشود خاطره مدام در ذهن فعال و تکرار شود.»
یادآوری سالم در مقابل نشخوار فکری
عزیزی معین با تبیین مرز میان «یادآوری سالم» و «گیر کردن در گذشته»، اظهار کرد: «یادآوری سالم به این معناست که فرد میتواند گذشته را به خاطر بیاورد، درباره آن فکر کند و حتی از آن ناراحت شود، اما این ناراحتی هرگز عملکرد روزانه او را مختل نمیکند.»
وی یک معیار ساده برای تشخیص این وضعیت ارائه داد: «اگر یادآوری خاطرات باعث شود زندگی امروز شما دستکاری شود، شما درگیر هستید؛ اما در یادآوری سالم، فرد میگوید آن اتفاق مهم بود و بر من اثر گذاشت، اما زندگی امروز من را مختل نمیکند.»
نشخوار فکری؛ دور باطل افسردگی و اضطراب
این روانشناس با بیان اینکه نشخوار فکری هیچ پردازش ذهنی یا حل مسالهای را به دنبال ندارد، گفت: «نشخوار فکری تنها منجر به کاهش خلقوخو میشود و با ایجاد هیجانات منفی نظیر خشم و غم، باعث میشود رفتار فرد بهجای اینکه براساس واقعیتهای امروز باشد، تحت کنترل و مدیریت خاطرات گذشته قرار گیرد.»
وی درباره ارتباط میان درگیری با گذشته و بروز اختلالاتی نظیر اضطراب و افسردگی، از وجود یک «دور باطل» خبر داد و گفت: «این یک رابطه دوطرفه است؛ از یک سو تجربههای منفی و حلنشده زمینهساز نشخوار فکری میشوند و از سوی دیگر، اضطراب و افسردگی فرد را بیشتر به سمت جستجوی خاطرات منفی سوق میدهند.»
پیامدهای مخرب بر سلامت جسم و روان
عزیزی معین با بیان اینکه فشار روانی ناشی از خاطرات قدیمی میتواند بر عملکرد فیزیکی و سلامت جسمی تأثیر بگذارد، اظهار کرد: «خاطرات منفی، در صورت تکرار و درگیری مداوم ذهنی، سیستم استرس بدن را فعال میکنند و با افزایش ترشح هورمون کورتیزول، زمینه بروز مشکلات جسمی مانند اختلال خواب، خستگی مزمن، تنش عضلانی و مشکلات گوارشی را فراهم میسازند.»
تفاوت پردازش تجربه با نشخوار فکری
وی با اشاره به تفاوت پردازش تجربه با نشخوار فکری، اظهار کرد: «اگر یادآوری گذشته به شکل نشخوار فکری باشد، فرد بهجای آنکه از تجربه خود نتیجهگیری کند و به راهحل برسد، فقط بارها همان مساله را بدون حل کردن مرور میکند.»
در مقابل، زمانی که فرد با کمک روانشناس، تجربه گذشته را بهصورت منطقی و علمی بررسی میکند، میتواند از آن به معنا، یادگیری و تجربه برسد.
تأثیر خاطرات تلخ بر روابط عاطفی
این روانشناس هشدار داد که درگیری با حسرتهای گذشته میتواند مانع شکلگیری روابط سالم در زمان حال شود. او گفت: «مشکل اصلی زمانی آغاز میشود که تجربه قبلی بهجای تبدیل شدن به “درس”، به یک “فیلتر ذهنی” برای روابط جدید تبدیل شود. فردی که در رابطه قبلی آسیب دیده، ممکن است ناخودآگاه هر رفتار مبهمی از طرف شریک جدید خود را نشانه خیانت، طرد شدن یا رها شدن تفسیر کند.»
راهکارهای کاهش نشخوار فکری
عزیزی معین در پایان در گفتوگو با ایسنا توصیه کرد: برای کاهش درگیری با خاطرات تلخ، بهتر است از تکنیکهای زیر استفاده شود:
شناسایی الگوی نشخوار فکری: آگاهی از زمانی که ذهن در حال مرور بینتیجه خاطرات است، گام اول برای تغییر است.
تمرکز بر زمان حال: با تمرینهای ذهنآگاهی (Mindfulness)، میتوان توجه را از گذشته به امروز بازگرداند.
پردازش هیجانات ناتمام: مراجعه به روانشناس و بیان احساسات میتواند به تکمیل هیجانات ناتمام کمک کند.
پذیرش و بازتعریف خاطرات: تغییر نگاه به خاطرات تلخ از «فاجعه» به «تجربه آموزشی» میتواند بار عاطفی آنها را کاهش دهد.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.