حس ششمی که کلید سلامت روان است؛ درونآگاهی چیست و چرا اهمیت دارد؟
همه ما با پنج حس اصلی آشنا هستیم، اما شواهد علمی نشان میدهد که انسانها از حس ششمی نیز برخوردارند که کمتر کسی درباره آن صحبت میکند؛ حسی به نام «درونآگاهی» (Interoception) که ممکن است به اندازه سایر حواس برای سلامت و تندرستی ما اهمیت داشته باشد.
به نقل از sciencealert، درونآگاهی به توانایی بدن برای احساس و تفسیر سیگنالهای درونی مانند ضربان قلب، الگوی تنفس، احساس گرسنگی، تشنگی و دمای بدن گفته میشود. به گفته جنیفر مورفی از دانشگاه رویال هالووی لندن و فریا پرنتیس از دانشگاه کالج لندن، اگرچه معمولاً توجه چندانی به این حس نمیکنیم، اما یکی از مهمترین حواس انسان است که به عملکرد بهینه همه سیستمهای بدن کمک میکند.
دانشمندان اکنون معتقدند که نقش درونآگاهی فراتر از تنظیم نیازهای فیزیولوژیک است و ممکن است در بروز یا تشدید بسیاری از اختلالات روانی از جمله اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و اختلالات خوردن نقش داشته باشد. فرضیه اصلی این است که آگاهی از نشانههایی مانند ضربان قلب و تنفس به مغز کمک میکند تا موقعیتهای امن را از تهدیدآمیز تشخیص دهد و اختلال در این فرایند میتواند زمینهساز مشکلات سلامت روان شود.
مرور ۹۳ مطالعه توسط مورفی و پرنتیس در سال ۲۰۲۲ نشان داد که زنان در تشخیص دقیق سیگنالهای مرتبط با ضربان قلب عملکرد ضعیفتری نسبت به مردان دارند و پژوهشگران معتقدند این تفاوت شاید یکی از دلایل شیوع بیشتر اضطراب و افسردگی در زنان از دوران بلوغ به بعد باشد، هرچند تأکید میکنند که این رابطه بسیار پیچیده و هنوز بهطور کامل شناخته نشده است.
مطالعه دیگری که امسال در مجله eBioMedicine منتشر شد، نشان داد افرادی که درونآگاهی قویتری دارند، حتی در شرایط گرسنگی، نوسانات خلقی کمتری را تجربه میکنند. نیلز کرومر، روانشناس پزشکی دانشگاه توبینگن آلمان، در این باره میگوید که این افراد بهتر میتوانند خلقوخوی خود را در شرایط گرسنگی پایدار نگه دارند.
یکی از جالبترین یافتهها از پژوهش دانشگاه UCLA روی افراد مبتلا به بیاشتهایی عصبی (آنورکسیا) به دست آمده است. پژوهشگران با استفاده از یک کپسول لرزان قابل بلع نشان دادند که این بیماران حتی پس از بازگشت به وزن طبیعی، همچنان در دریافت و پردازش پیامهای طبیعی گرسنگی از بدن خود دچار اختلال هستند. صاحب خالصه، عصبشناس و نویسنده ارشد این پژوهش، میگوید که به نظر میرسد دستگاه عصبی این افراد احساسات ناشی از دستگاه گوارش را به شکل متفاوتی پردازش میکند و همین امر تشخیص، اعتماد و یادگیری از این پیامها را دشوارتر میسازد.
البته همه پژوهشگران با این دیدگاه موافق نیستند. گروهی از پژوهشگران به سرپرستی فلیکس شولر از MIT در مقالهای با عنوان جنجالی «چیزی به نام درونآگاهی وجود ندارد» استدلال کردهاند که دانشمندان مفاهیم بسیار متفاوتی را زیر عنوان کلی «حس ششم» قرار دادهاند و این اصطلاح بیش از حد سادهسازی شده است. از سوی دیگر، بری اسمیت از دانشگاه لندن حتی معتقد است که انسان ممکن است تا ۳۳ حس مختلف داشته باشد.
به گزارش انتخاب، آنچه تاکنون با اطمینان میدانیم این است که انسانها بسیار بیشتر از آنچه تصور میکنیم از اطلاعات حسی بدن خود استفاده میکنند و پژوهشگران امیدوارند شناخت بهتر درونآگاهی در آینده به توسعه درمانهای مؤثرتر برای اختلالات مختلف سلامت روان کمک کند.
