بریکس بزرگ‌تر شده؛ اما آیا واقعاً می‌تواند سلطه دلار را بشکند؟

نام بریکس دیگر فقط یادآور پنج اقتصاد نوظهور نیست. گروهی که با برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی آغاز شد اکنون ۱۱ عضو دارد و ایران، عربستان، امارات، مصر، اتیوپی و اندونزی نیز در آن حضور دارند. وسعت جغرافیایی و جمعیتی بریکس بیشتر شده، اما پرسشی که مرتب تکرار می‌شود هنوز پاسخ ساده‌ای ندارد، آیا این مجموعه می‌تواند نظام مالی مبتنی بر دلار را تغییر دهد؟

به گزارش بازتاب، در اجلاس امسال دهلی‌نو، رهبران بریکس درباره افزایش تجارت با ارزهای ملی، ایجاد ارتباط میان سامانه‌های پرداخت و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌های یکجانبه صحبت کردند. آنها همچنین در بیانیه اجلاس از تحریم‌هایی که خارج از چارچوب شورای امنیت اعمال می‌شوند انتقاد کردند. اما میان «کمتر استفاده کردن از دلار» و «جایگزین کردن دلار» فاصله بزرگی وجود دارد. خود هند که ریاست دوره‌ای بریکس را در اختیار دارد، تلاش کرده این تفاوت را برجسته کند.

یکی از جدی‌ترین پیشنهادهای امسال ایجاد امکان اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی کشورهای بریکس است. ایده این است که اگر دو بانک مرکزی بتوانند زیرساخت‌های ارز دیجیتال رسمی خود را با یکدیگر هماهنگ کنند، برخی پرداخت‌های مرزی بدون عبور از مسیرهای طولانی بانکداری کارگزاری انجام شود.

رویترز گزارش داده هند این طرح را در دستور کار اجلاس قرار داده، اما مقام آگاه هندی تأکید کرده هدف دهلی‌نو جایگزین کردن دلار نیست؛ هدف، سریع‌تر و ارزان‌تر کردن پرداخت‌های بین اعضاست.

همین موضع اهمیت زیادی دارد. هند برخلاف روسیه یا ایران نه تحت تحریم گسترده غرب قرار دارد و نه مایل است بریکس به بلوکی صریحاً ضدآمریکایی تبدیل شود. نارندرا مودی نیز تلاش کرده بریکس را صدای پررنگ‌تر «جنوب جهانی» معرفی کند، نه پیمانی برای قطع رابطه با غرب.

چرا کنار زدن دلار به این آسانی نیست؟

شبکه عظیم تجارت جهانی با دلار قیمت‌گذاری می‌شود؛ بانک‌ها ذخایر دلاری دارند؛ شرکت‌ها با دلار وام می‌گیرند؛ بازار اوراق خزانه آمریکا یکی از عمیق‌ترین و نقدشونده‌ترین بازارهای مالی جهان است و سرمایه‌گذار در بحران معمولاً می‌داند که برای دارایی دلاری خریدار پیدا می‌کند.

یک ارز جایگزین برای رقابت با چنین ساختاری باید فراتر از شعار سیاسی عمل کند. ارز باید آزادانه قابل تبدیل باشد، بازار سرمایه بزرگ و شفاف داشته باشد، اعتماد سرمایه‌گذار را جلب کند و امکان جابه‌جایی پول را بدون کنترل‌های گسترده فراهم آورد.

یوان چین از نظر حجم اقتصاد پشتوانه بزرگی دارد، اما کنترل سرمایه در چین یکی از محدودیت‌های گسترش نقش بین‌المللی آن است. روپیه هند نیز هنوز ظرفیت تبدیل شدن به ارز ذخیره جهانی را ندارد.

مطالعات درباره تلاش بریکس برای دلارزدایی بارها بر همین محدودیت‌های ساختاری تأکید کرده‌اند.

مشکل دیگر: خود اعضای بریکس شبیه هم نیستند

یک اتحادیه مالی زمانی ساده‌تر شکل می‌گیرد که اعضا اعتماد سیاسی بالا و سیاست‌های اقتصادی نسبتاً هماهنگ داشته باشند.

بریکس چنین مجموعه‌ای نیست. هند و چین در کنار همکاری اقتصادی، رقابت امنیتی و مرزی جدی دارند. عربستان و ایران روابطی پیچیده را پشت سر گذاشته‌اند. روسیه تحت تحریم گسترده غرب است، اما هند و امارات روابط اقتصادی عمیقی با آمریکا و اروپا دارند.

حتی اجرای یک سیستم پرداخت مشترک نیازمند پاسخ دادن به مسئله تراز تجاری است. فرض کنیم کشوری مقدار زیادی کالا به عضو دیگر بفروشد و در مقابل واحد پول آن کشور را دریافت کند؛ اگر نتواند آن ارز را خرج یا به آسانی تبدیل کند، انگیزه‌ای برای ادامه این مدل ندارد. رویترز می‌گوید ایجاد ترتیبات سوآپ ارزی و حل عدم‌توازن تجارت از پیش‌نیازهای عملی هر شبکه پرداخت فراگیر بریکس خواهد بود.

پس دلارزدایی توهم است؟

نه؛ اما معنای واقعی آن احتمالاً با چیزی که در تیترهای هیجان‌انگیز دیده می‌شود تفاوت دارد.

ممکن است سهم دلار در بخشی از تجارت دوجانبه کاهش پیدا کند. چین و برخی شرکای تجاری‌اش می‌توانند معامله بیشتری با یوان انجام دهند. هند می‌تواند پرداخت روپیه‌ای را توسعه دهد. کشورهای عضو می‌توانند سامانه‌هایی بسازند که در تجارت میان خود وابستگی کمتری به بانک‌های آمریکایی داشته باشند.

این روند می‌تواند به تدریج قدرت انحصاری دلار را فرسایش دهد، بدون آنکه دلار از جایگاه نخست کنار برود. آنچه بریکس امروز دنبال می‌کند بیشتر شبیه ساختن «مسیرهای موازی» است تا تخریب بزرگراه اصلی.

برای کشورهایی مانند ایران و روسیه، انگیزه این کار روشن است: آسیب‌پذیری کمتر در برابر تحریم. برای هند و امارات، انگیزه بیشتر اقتصادی است؛ پرداخت ارزان‌تر و قدرت مانور بیشتر.

به همین دلیل بزرگ شدن بریکس را نباید دست‌کم گرفت، اما نباید آن را با ظهور قریب‌الوقوع یک ارز جهانی تازه هم اشتباه گرفت. دلار ممکن است در جهان چندقطبی آینده سهم کمتری داشته باشد. سقوط ناگهانی آن، با ساختار امروز بازارهای مالی، سناریوی بسیار متفاوت و بسیار دورتر است.