وقوع یک زلزله بزرگ در تهران سالهاست به عنوان یکی از مهمترین سناریوهای بحران در کشور مورد توجه متخصصان قرار دارد. با این حال، آنچه میزان تلفات و خسارتهای ناشی از چنین رویدادی را تعیین میکند، تنها بزرگای زلزله نیست؛ بلکه نحوه مدیریت دقایق نخست پس از آن نیز نقشی تعیینکننده دارد.
کارشناسان مدیریت بحران از نیمساعت ابتدایی پس از زمینلرزه به عنوان بخشی از «ساعت طلایی» یاد میکنند؛ بازهای که در آن باید پیش از فروپاشی کامل ارتباطات و گسترش آشفتگی شهری، تصمیمهای حیاتی اتخاذ شود.
دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، سناریوی وقوع یک زمینلرزه ۷ ریشتری در نزدیکی هسته مرکزی تهران را تشریح کرده است.
تهران فرصت هشدار چندانی نخواهد داشت
زارع در تشریح این سناریو میگوید: «زلزلهای با بزرگای ۷ با کانونی فرضی در فاصله ۱۵ کیلومتری مرکز تهران کنونی و با حالت گسیختگی در امتداد گسل شمال تهران یا گسلهای ری و کهریزک، سناریوی فاجعهبار شدیدی را نشان میدهد.»
او تأکید میکند که نزدیکی کانون زلزله به شهر موجب میشود فرصت هشدار به حداقل برسد: «به دلیل نزدیکی به کانون زلزله، هسته شهری کاملاً در منطقه کور برای ایستگاههای درونشهری سامانههای هشدار پیشهنگام زلزله قرار خواهد داشت. امواج برشی مخرب S و امواج سطحی تقریباً همزمان با امواج اولیه P میرسند و تنها چند ثانیه کوتاه برای زمان هشدار در شهر مرکزی باقی میگذارند.»
بنابراین ۳۰ دقیقه اول پس از زمینلرزه نمیتواند به تلهمتری میدانی در زمان واقعی متکی باشد. در عوض، سامانه واکنش به فاجعه باید یک الگوریتم خودکار، از پیش محاسبه شده و دادهمحور را به کار گیرد.
پنج مرحله حیاتی در نیمساعت نخست
مرحله اول (۱ تا ۳ ثانیه پس از رویداد): وارونگی کلانلرزهای با تشخیص پالس موج P از طریق انطباق با ماتریسهای از پیش محاسبه شده.
مرحله دوم (۳ تا ۶۰ ثانیه): ایزوله کردن شبکههای گاز، توقف خطوط مترو و قطع شبکههای برق.
مرحله سوم (۲ تا ۵ دقیقه): تخمین تلفات و شناخت مسیرهای دسترسی.
مرحله چهارم (۵ تا ۱۵ دقیقه): مسیریابی پویا با آگاهی از منطقه تخریب، شناسایی راهروهای مسدود شده و انتخاب مسیرهای نجات.
مرحله پنجم (۱۵ تا ۳۰ دقیقه): صدور اطلاعیههای خودکار رسانهای، انتشار نقشههای بقا، هشدارهای محلی و بهروزرسانیهای مداوم.
الگوریتمی برای پیدا کردن مسیر نجات
زارع توضیح میدهد که در چنین شرایطی، سامانههای هوشمند باید بتوانند شبکه خیابانی تهران را در لحظه تحلیل کنند: «هدف اصلی این سامانهها جلوگیری از اتلاف زمان و هدایت نیروهای امدادی به مسیرهای باز خواهد بود.»
مدیریت اطلاعات؛ مقابله با وحشت عمومی و شایعات
زارع بخش مهمی از مدیریت بحران را مدیریت اطلاعات میداند: «اطلاعیههای خودکار رسانهای و انتشار اطلاعات بحران برای جلوگیری از وحشت عمومی و حوادث ثانویه است.»
او نمونهای از پیامهای اولیه مدیریت بحران را چنین توصیف میکند: «هشدار مدیریت بحران تهران: یک زلزله بزرگ در نزدیکی هسته شهری رخ داده است. اگر در منطقه ۱ و ۲ در پهنه شمالی شهر هستید، به دلیل خطرات زمینلغزش از جادههای کوهستانی شیبدار خودداری کنید. رانندگی نکنید؛ مسیرهای اصلی را برای خدمات اضطراری باز نگه دارید.»
استاد پژوهشکده بینالمللی زلزلهشناسی هشدار میدهد که همزمان با بحران فیزیکی، موجی از اطلاعات نادرست نیز شکل خواهد گرفت: «بستههای مفهومی ضدشایعه همزمان، الگوریتم کانالهایی در پیامرسانهای عمومی را تغذیه میکنند و تکذیبیههای مبتنی بر علم از پیش تأیید شده را برای مجریان رسانهای تولید میکنند.»
چرا این ۳۰ دقیقه حیاتیترین زمان است؟
به گفته زارع، «۳۰ دقیقه ابتدایی پس از یک زمینلرزه با بزرگای ۷ در کلانشهری مانند تهران، بحرانیترین و حیاتیترین بازه زمانی برای نجات جان انسانها و جلوگیری از فروپاشی کامل نظم شهری است؛ زمان طلایی که در ادبیات مدیریت بحران به عنوان بخشی از ساعت طلایی (The Golden Hour) شناخته میشود.
در این ۳۰ دقیقه، به دلیل قطع احتمالی گسترده شریانهای حیاتی و ارتباطی، تمرکز اصلی باید روی اقدامات خودکار، غیرمتمرکز و مبتنی بر پروتکلهای از پیش تعیینشده باشد، زیرا زمان برای تشکیل جلسات یا هماهنگیهای متمرکز وجود ندارد.»
وظایف دستگاههای اجرایی در دقایق نخست
وزارت نیرو و نفت: قطع اتوماتیک گاز شهری برای جلوگیری از انفجارها و آتشسوزیهای ثانویه و قطع هوشمند برق در زونهای آسیبدیده شدید.
وزارت بهداشت: اعلام وضعیت قرمز به تمام بیمارستانهای تهران و استانهای معین، تخلیه حیاط بیمارستانها برای برپایی تریاژ اضطراری.
وزارت علوم: فعالسازی اتاق پردازش برخط دادهها و تولید گزارشهای علمی خلاصه.
مترو، شهرداری و مدیریت بحران: فعالسازی فوری ستادهای مدیریت بحران مناطق ۲۲ گانه و توقف قطارها در نزدیکترین ایستگاه.
نهادهای نظامی و انتظامی: اجرای پروتکل انسداد ترافیکی برای باز نگه داشتن کریدورهای امدادی و جلوگیری از هرجومرج احتمالی.
هلالاحمر و سمنها: فراخوان فوری تیمهای آنست و گروههای تخصصی جستجو و نجات شهری (USAR) و بارگیری سریع اقلام زیستی اضطراری.
طرح دوام؛ نقش مردم در دقایق نخست
زارع به اهمیت طرح دوام اشاره میکند: «گروههای داوطلب محلی مانند طرح دوام (داوطلب واکنش اضطراری محله) میتوانند با قطع شیرهای گاز و برق مجتمعها، آغاز جستجو و نجات سطحی، برپایی نقاط تجمع ایمن در پارکها و ارائه کمکهای اولیه، در ۳۰ دقیقه ابتدایی نقش مهمی ایفا کنند.»
فروپاشی ارتباطات؛ بزرگترین چالش
زارع در پایان تأکید میکند: «مهمترین چالش در این بازه زمانی، فلج ارتباطی ناشی از سقوط یا قطع آنتنهای شبکه تلفن همراه و اینترنت است. تمام اقدامات فوق در ۳۰ دقیقه اول باید بر پایه “پروتکلهای کور” انجام شوند؛ به این معنا که هر نهاد و مأمور، بدون منتظر ماندن برای دستور از بالا، بر اساس وظیفهای که از قبل برای این سناریو تمرین کرده است وارد عمل شود.»
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.