گزارش نیویورکتایمز از تنش پنهان ترامپ و بنسلمان/ تماسهای پرتنش دو طرف برای عملیات تنگه هرمز
نیویورکتایمز در گزارشی از افزایش اختلاف میان آمریکا و عربستان سعودی بر سر نحوه مواجهه با ایران، امنیت خلیج فارس و آینده تنگه هرمز خبر داده است؛ اختلافی که در یکی از مهمترین مقاطع جنگ، دولت دونالد ترامپ را مجبور کرد کمتر از ۴۸ ساعت پس از آغاز یک عملیات نظامی، آن را متوقف کند.
ترامپ و فرماندهان نظامیاش در تنگنا افتاده بودند. آنها آغاز مأموریتی تازه را اعلام کرده بودند تا به هدایت کشتیهای تجاری در تنگه هرمز کمک کنند؛ تنگهای که ایران عملاً در اوایل جنگ آن را بسته بود. فرماندهان گفته بودند نیروی دریایی و هوایی آمریکا در جریان آتشبسی شکننده، از هرگونه حمله ایران جلوگیری خواهند کرد.
بازتاب– در ادامه این مطلب آمده است:
فرماندهی مرکزی آمریکا ناگهان غافلگیر شد؛ زیرا مقامهای سعودی اعلام کردند نیروهای آمریکایی نمیتوانند برای اجرای این مأموریت از حریم هوایی عربستان استفاده کنند. پنتاگون این مأموریت را «پروژه آزادی» نامیده بود، اما آمریکاییها پیشاپیش اجرای آن را با سعودیها هماهنگ نکرده بودند.
این مخالفت، موجی از تماسهای تلفنی پرتنش و فوری میان واشنگتن و محمد بن سلمان، ولیعهد و حاکم عملی عربستان سعودی، به راه انداخت. به گفته مقامهای آمریکایی، ترامپ که از تصمیم عربستان خشمگین شده بود، در روز ۴ مه، نخستین روز عملیات، با محمد بن سلمان گفتوگو کرد و در دو روز بعد نیز بار دیگر با او تماس گرفت.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، نیز در تماسی جداگانه با ولیعهد سعودی صحبت کرد. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، جرد کوشنر، داماد ترامپ، و مارکو روبیو، مشاور امنیت ملی کاخ سفید، نیز برای تغییر نظر ریاض وارد عمل شدند.
با این حال، محمد بن سلمان بر موضع خود ایستاد؛ زیرا نگران بود طرح آمریکا بتواند جنگ را دوباره شعلهور کند. در نتیجه، دولت ترامپ مجبور شد کمتر از ۴۸ ساعت پس از آغاز «پروژه آزادی»، این عملیات را متوقف کند.
حسین ابیش، پژوهشگر مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، گفت: «آنها اعتمادشان را به این دولت از دست داده بودند و فکر میکردند اگر اجازه بدهند آمریکا از حریم هواییشان استفاده کند، ایران ضربههای شدیدتری به آنها خواهد زد.»
افزایش اختلاف بر سر امنیت منطقه
بسیج همهجانبه کاخ سفید برای متقاعد کردن محمد بن سلمان، که پیش از این گزارش نشده بود، در کنار دیگر لحظات حساس جنگ نشان داد مقامهای آمریکایی و سعودی بیش از گذشته بر سر نحوه مواجهه با امنیت منطقه، بهویژه در قبال ایران و اسرائیل، دچار اختلاف شدهاند.
سعودیها نیز بیش از پیش دولت آمریکا را بازیگری غیرقابل اتکا و حتی گاهی خطری برای کشورهای عربی خلیج فارس میبینند.
از زمانی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه به ایران حمله کردند، عربستان تلاش کرده است برای حفاظت از منافع خود مسیری میانه را در پیش بگیرد. این کشور به آمریکا حمایت نظامی و دیپلماتیک ارائه کرد و خود نیز هدف حمله ایران قرار گرفت.
با این حال، ریاض در لحظات حساس با ترامپ مخالفت کرده و هر زمان احساس کرده است خطرات ناشی از تهاجم آمریکا و اسرائیل افزایش یافته، در برابر واشنگتن قدرتنمایی کرده است.
در حالی که ترامپ میکوشد دیپلماسی با ایران را با تمرکز بر برنامه هستهای تهران مدیریت کند، عربستان همچنان ابتکارهای خود را پیش میبرد؛ ابتکارهایی که از اولویتهای آمریکا فاصله گرفته و بر تقویت روابط با کشورهای دیگر متمرکز شدهاند.
پاکستان و چین از جمله این کشورها هستند. چین در سال ۲۰۲۳ به میانجیگری برای گشایش دیپلماتیک میان عربستان و ایران کمک کرد و وزیر خارجه عربستان نیز همین هفته در چین به سر میبرد.
در نتیجه همین گشایش دیپلماتیک، مقامهای سعودی اکنون مستقیماً با همتایان ایرانی خود درباره کنترل ایران بر تنگه هرمز، زرادخانه موشکی تهران و حمایت ایران از گروههای شبهنظامی منطقه گفتوگو میکنند؛ مسائلی که رهبری عربستان آنها را تهدیدی بزرگتر از موضوع هستهای میداند.
موازنهگری محمد بن سلمان در طول جنگ
محمد بن سلمان در تمام طول سال این سیاست موازنهگرانه را دنبال کرده است. او پیش از آغاز جنگ، خطرات آن را برای ترامپ تشریح کرد، اما بعدتر، بنا بر گفته افرادی که از مقامهای آمریکایی در جریان قرار گرفته بودند، از رئیسجمهور آمریکا خواست جنگ را برای نابودی حکومت ایران ادامه دهد. عربستان این موضوع را رد کرده است.
با این حال، زمانی که قدرت ایران همچنان پابرجا ماند، محمد بن سلمان به سمت پیشبرد یک توافق و مصالحه حرکت کرد.
عربستان همراه با امارات متحده عربی در مقطعی از جنگ، حملات تلافیجویانهای را بهصورت مخفیانه علیه ایران انجام داد. با این حال، به گفته مقامهای فعلی و سابق آمریکایی، محمد بن سلمان به اندازه رهبر امارات متحده عربی مشتاق تشدید تنش نبود.
در همان حال، ولیعهد سعودی در مقایسه با همتایان خود در قطر و عمان، که نقش واسطههای دیپلماتیک میان آمریکا و ایران را بر عهده دارند، موضعی تهاجمیتر اتخاذ کرده بود.
اکنون، در شرایطی که دولت ترامپ میکوشد به توافقهایی با ایران فراتر از توافق اولیه آتشبس اعلامشده در ۱۴ ژوئن برسد، عربستان و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس در پی دستیابی به نتیجهای هستند که در صورت ازسرگیری درگیریهای گسترده از سوی ایران، اسرائیل یا آمریکا، آنها را از تبعات جنگ مصون نگه دارد.
تردید سعودیها درباره تعهد آمریکا
با توجه به نوسانها و عقبنشینیهای ترامپ در طول جنگ، سعودیها تردید دارند که آمریکا در یک درگیری آینده واقعاً از آنها حفاظت کند یا حتی قضاوت درستی از خود نشان دهد.
بدبینی سعودیها به ترامپ از سال ۲۰۱۹ جدیتر شد؛ زمانی که رئیسجمهور آمریکا از تلافی حمله پهپادی و موشکی ایران به تأسیسات نفتی عربستان خودداری کرد.
حسین ابیش در توصیف نگاه سعودیها به آمریکا گفت: «ما یک دعوای بزرگ راه میاندازیم، بعد حوصلهمان سر میرود و رهایش میکنیم. ماجرا شبیه لوسی و توپ فوتبال است؛ آنها حس میکنند مثل چارلی براون روی زمین افتادهاند.»
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، گفت ترامپ «رابطهای عالی» با عربستان سعودی دارد.
او افزود: «رئیسجمهور ترامپ درباره هر موضوع خاصی به طیفی از دیدگاهها گوش میدهد و نظرات شرکای منطقهایمان را جدی میگیرد. در نهایت، او همه تصمیمها را بر اساس آنچه برای مردم آمریکا و امنیت ملی ما بهترین است اتخاذ میکند.»
وزارت خارجه عربستان به درخواست برای اظهارنظر پاسخی نداد.
تداوم همکاریهای راهبردی واشنگتن و ریاض
با وجود افزایش اختلافات، برخی جنبههای شراکت آمریکا و عربستان همچنان قدرتمند باقی مانده است.
به گفته یک مقام آمریکایی، دو دولت ماههاست درباره چگونگی آغاز یک برنامه هستهای غیرنظامی در عربستان، بر پایه توافقی که سال گذشته به آن رسیدند، گفتوگو میکنند.
دولت ترامپ ممکن است بهزودی طرحی را در این زمینه به کنگره ارائه کند؛ هرچند برخی قانونگذاران آمریکایی و مقامهای اسرائیلی نگراناند که ولیعهد سعودی بخواهد در نهایت به دنبال توسعه سلاح هستهای برود.
واشنگتن و ریاض همچنین در حال مذاکره درباره ساخت مسیرهای زمینیای هستند که تنگه هرمز را دور بزنند. عربستان نیز همچنان با فاصلهای زیاد، بزرگترین خریدار سلاحهای آمریکایی محسوب میشود.
در هر دو دوره ریاستجمهوری ترامپ، عربستان نخستین مقصد مهم سفر خارجی او بوده است. جرد کوشنر نیز همچنان روابط نزدیکی با محمد بن سلمان دارد و با وجود نداشتن هیچ نقش دولتی، مرتب به ریاض سفر میکند.
چهار سال پیش، کوشنر از صندوقی به رهبری ولیعهد سعودی، سرمایهگذاری دو میلیارد دلاری دریافت کرد.
تمسخر علنی محمد بن سلمان از سوی ترامپ
با وجود این روابط، ترامپ در طول جنگ بهطور علنی محمد بن سلمان را مسخره کرد.
در ماه مارس، ترامپ در یک مجمع سرمایهگذاری در میامی که عربستان آن را سازماندهی کرده بود، با لحنی تحقیرآمیز گفت تصور میکرده ولیعهد سعودی او و دولتش را دستکم گرفته است.
ترامپ گفت: «فکر نمیکرد که آخرش بیفتد به التماس و چاپلوسی من.»
نشانههای دیگری از تنش نیز میان دو کشور مشاهده شده است. مارکو روبیو، که همزمان وزیر خارجه آمریکا نیز هست، هفته گذشته در سفر خود به خلیج فارس، عربستان را کنار گذاشت و در عوض برای دیدارهایی به بحرین، کویت و امارات متحده عربی رفت؛ کشوری که رقیب سرسخت عربستان به شمار میرود.
روز پنجشنبه در بحرین، دیپلماتهای کشورهای عربی خلیج فارس با روبیو دیدار کردند تا نگرانیهای خود را درباره امنیت منطقه مطرح کنند. فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، نیز بهصورت دوجانبه با او گفتوگو کرد.
روبیو در نشست گروهی گفت: «این ائتلاف بر اساس رخدادهای اخیر به آزمون گذاشته شد و از این آزمون سربلند بیرون آمد؛ یعنی سطح همکاری، سطح تعامل و سطح دوستی میان ما در این روزهای دشوار محک خورد و با نمره عالی از آن عبور کرد.»
تنگه هرمز؛ مسئله حلنشده جنگ
هرچند عربستان از برقراری آتشبس آسودهخاطر شده است، هیچیک از دشوارترین مسائل ناشی از جنگ با این توافق اولیه حلوفصل نشدهاند.
یکی از مهمترین مسائل این است که توافق اولیه به رسمیت میشناسد ایران نوعی کنترل بر تنگه هرمز دارد و اجازه میدهد ایران و عمان درباره شیوه اداره آن به توافق برسند؛ شیوهای که ممکن است در بلندمدت شامل دریافت عوارض یا هزینه عبور نیز بشود.
مایکل راتنی، دیپلمات باسابقهای که پیش از بازنشستگی در آغاز دولت دوم ترامپ، سفیر آمریکا در عربستان بود، گفت: «از همان لحظهای که ایران تنگه هرمز را بست، کل روانشناسی خلیج فارس تغییر کرد. حالا ایران این شمشیر داموکلس را در اختیار دارد که میتواند آن را بالای سر اقتصاد خلیج فارس و اقتصاد جهانی نگه دارد.»
در سند اولیه همچنین هیچ اشارهای به موشکهای بالستیک ایران و حمایت تهران از گروههای شبهنظامی نشده است.
همچنان روشن نیست که آیا دولت ترامپ خواهد توانست ایران را به ورود به یک توافق هستهای وادار کند یا نه.
ترامپ در سال ۲۰۱۸ از توافق هستهای دوران باراک اوباما خارج شد؛ توافقی که ایران تا آن زمان به آن پایبند بود. این اقدام باعث شد رهبران ایران غنیسازی اورانیوم را تا سطوح بالاتری افزایش دهند.
حمایت علنی و تردید پنهان عربستان
سعودیها در عرصه عمومی از یادداشت تفاهم ترامپ با ایران، که پایهگذار آتشبس شد، تمجید کردهاند.
فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، ۱۸ ژوئن در نشستی در وین گفت: «فکر میکنم اینکه ما یک یادداشت تفاهم داریم، فوقالعاده مهم و بسیار معنادار است؛ یادداشت تفاهمی که امیدواریم هم به این درگیری پایان دهد و مهمتر از آن، مسیر حلوفصل بسیاری از مسائل حلنشده را باز کند. در رأس این مسائل، البته، موضوع هستهای قرار دارد.»
با این حال، مقامهای سعودی در قبال نتایج این توافق، رویکردی صبرکن و ببین در پیش گرفتهاند.
از جمله نشانههای این احتیاط آن است که عربستان هنوز هیچ بودجهای برای بازسازی ایران اختصاص نداده؛ در حالی که توافق، آمریکا و شرکای منطقهای آن را به چنین اقدامی فرا میخواند.
تحولات جنگ و تلاش برای کنترل تنگه هرمز نشان داده است که اگرچه روابط راهبردی، نظامی و اقتصادی واشنگتن و ریاض همچنان ادامه دارد، اختلافات دو طرف درباره ایران، اسرائیل و آینده امنیت خلیج فارس عمیقتر شده است. عربستان میکوشد ضمن حفظ شراکت با آمریکا، از قرار گرفتن در مرکز درگیری تازهای که میتواند امنیت و اقتصاد این کشور را تهدید کند، جلوگیری کند.
