گرانی شهریور همه را گرفتار کرد، اما سهم فقرا سنگین‌تر بود

آمار تورم شهریور در نگاه اول یک نتیجه عجیب دارد، در یک ماه، هزینه زندگی خانوارهای پردرآمد با سرعت بیشتری بالا رفته، اما وقتی بازه زمانی را طولانی‌تر کنیم، همچنان این خانوارهای کم‌درآمد هستند که افزایش قیمت بیشتری را تحمل کرده‌اند.

برای بسیاری از خانوارها تورم دیگر مفهومی نیست که برای درک آن نیازی به جدول و نمودار باشد. کافی است هزینه خرید هفتگی، کرایه رفت‌وآمد، شهریه، لباس یا قیمت یک وسیله مورد نیاز خانه با چند ماه قبل مقایسه شود. با این حال آمار شهریور یک ویژگی قابل توجه دارد؛ این بار بخش‌هایی از بازار که سهم بیشتری در هزینه خانوارهای پردرآمد دارند، با سرعت بیشتری گران شده‌اند.

مرکز آمار ایران اعلام کرده که متوسط قیمت کالاها و خدمات مصرفی در شهریور نسبت به مرداد ۴.۲ درصد افزایش یافته است. تورم نقطه‌به‌نقطه نیز به ۸۹.۸ درصد و تورم سالانه به ۷۳.۶ درصد رسیده است. این ارقام با اطلاعات منتشرشده در گزارش‌های رسمی و رسانه‌های مختلف همخوانی دارد.

اما میانگین تورم کشور همه ماجرا نیست. یک خانواده که بخش بزرگی از درآمدش را صرف نان، برنج، گوشت، لبنیات و سایر نیازهای روزانه می‌کند، افزایش قیمت‌ها را به شکلی تجربه می‌کند و خانواده‌ای که سهم بیشتری از مخارجش به خودرو، سفر، آموزش، ارتباطات یا خدمات اختصاص دارد، به شکلی دیگر. درست همین تفاوت باعث شده آمار شهریور دو تصویر متفاوت از دهک‌های جامعه نشان دهد.

فشار یک‌ساله هنوز روی دهک‌های پایین است

اگر به جای یک ماه، تورم یک‌ساله خانوارها را نگاه کنیم، وضعیت روشن‌تر می‌شود. در شهریور، بالاترین تورم سالانه مربوط به دهک دوم با ۸۲.۴ درصد بوده است؛ در حالی که همین شاخص برای دهک دهم، یعنی پردرآمدترین گروه، ۷۱.۳ درصد گزارش شده است.

فاصله بیشترین و کمترین تورم سالانه دهک‌ها اکنون به حدود ۱۱ واحد درصد رسیده است.

خوراکی‌ها بسیار بیشتر از متوسط قیمت‌ها گران شده‌اند. تورم سالانه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات در شهریور به حدود ۱۰۸.۸ درصد رسیده است؛ رقمی بسیار بالاتر از تورم عمومی کشور.

این عدد برای همه اهمیت دارد، اما اثر آن بر همه یکسان نیست.

در سبد هزینه خانوارهای دهک اول و دوم، بیش از ۴۲ درصد مخارج به خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات مربوط می‌شود. در دهک دهم سهم همین بخش حدود ۲۱.۶ درصد است؛ یعنی تقریباً نصف.

این تفاوت روی کاغذ شاید فقط چند عدد به نظر برسد، اما در زندگی روزمره معنای دیگری دارد.

برای خانواده‌ای که قسمت بزرگی از درآمد ماهانه‌اش صرف مواد غذایی می‌شود، جهش قیمت شیر، تخم‌مرغ، گوشت، روغن یا برنج را نمی‌توان به‌سادگی دور زد. ممکن است نوع کالا عوض شود، مقدار خرید کمتر شود یا بعضی اقلام از سبد کنار بروند، اما اصل هزینه قابل حذف نیست.

چرا تورم شهریور برای پردرآمدها بیشتر شد؟

نکته جالب آمار شهریور درست از همین‌جا شروع می‌شود.

وقتی فقط تغییر قیمت‌ها نسبت به یک ماه قبل را بررسی کنیم، نتیجه برعکس می‌شود. تورم ماهانه دهک اول حدود ۲.۸۶ درصد بوده، اما هرچه به سمت دهک‌های بالاتر می‌رویم این رقم افزایش پیدا می‌کند و در دهک دهم به ۵.۲۷ درصد می‌رسد.

یعنی سبد مصرفی خانوارهای دهک دهم در شهریور، نسبت به مرداد، سریع‌تر از سبد دهک‌های پایین گران شده است.

این اتفاق به این معنا نیست که ناگهان وضعیت خانوارهای کم‌درآمد بهتر شده یا فشار تورم از دوش آنها برداشته شده است. آنچه تغییر کرده، ترکیب کالاهایی است که در یک ماه اخیر بیشترین افزایش قیمت را داشته‌اند.

در شهریور ماه کالاها و خدماتی که سهم بیشتری در هزینه دهک‌های بالاتر دارند نیز با افزایش محسوس قیمت روبه‌رو شدند. برای نمونه، تورم ماهانه حمل‌ونقل به ۷.۹ درصد رسید و گروه کالاها و خدمات متفرقه افزایش ۸.۵ درصدی را تجربه کرد. همچنین آمار رسمی از افزایش قابل توجه هزینه در برخی بخش‌های ارتباطی و خدماتی حکایت دارد.

بنابراین بخشی از افزایش تورم ماهانه دهک دهم را باید نتیجه گران شدن همین خدمات و کالاها دانست.

خانوارهای پردرآمد سهم بسیار بیشتری از مخارج خود را صرف کالاها و خدمات غیرخوراکی می‌کنند. در دهک دهم حدود ۷۸ درصد وزن سبد مصرفی به این بخش اختصاص دارد، در حالی که سهم آن برای دهک‌های پایین به مراتب کمتر است. وقتی قیمت این بخش ناگهان جهش می‌کند، اثر آن خیلی زود در تورم دهک‌های بالا دیده می‌شود.

زنگ خطر اصلی هنوز در سفره خانوار است

تغییر ترکیب تورم در شهریور البته موضوع کم‌اهمیتی نیست. اگر افزایش قیمت خدمات، حمل‌ونقل، ارتباطات و کالاهای غیرخوراکی در ماه‌های آینده ادامه پیدا کند، دامنه تورم گسترده‌تر خواهد شد و دیگر نمی‌توان آن را عمدتاً به چند گروه کالایی محدود دانست.

اما برای خانوارهای کم‌درآمد، مسئله فوری همچنان جای دیگری است.

وقتی تورم خوراکی‌ها بالاتر از ۱۰۰ درصد قرار دارد و بخش بزرگی از بودجه یک خانوار صرف همین نیازهای روزمره می‌شود، حتی کاهش نسبی سرعت رشد قیمت در یک ماه هم الزاماً احساس بهبود ایجاد نمی‌کند. قیمت‌ها به سطحی رسیده‌اند که برای بسیاری از خانواده‌ها سؤال اصلی دیگر این نیست که «کدام کالا بیشتر گران شده»، بلکه این است که کدام هزینه را می‌توان کمتر کرد تا دخل و خرج ماه به هم برسد.

آمار شهریور در واقع دو پیام همزمان دارد. نخست اینکه موج گرانی در یک ماه اخیر به بخش‌های بیشتری از اقتصاد سرایت کرده و این بار هزینه خانوارهای پردرآمد نیز با سرعت بیشتری افزایش یافته است. پیام دوم اما مهم‌تر است: در یک بازه طولانی‌تر، همچنان دهک‌های پایین جامعه با تورم بالاتری روبه‌رو هستند؛ آن هم در کالاهایی که امکان حذفشان از زندگی روزمره بسیار محدود است.