پشت عدد ۷.۱۴ درصد؛ اقتصاد دیجیتال ایران دقیقاً شامل چه فعالیتهایی است؟
بازتاب– وزارت ارتباطات از رسیدن سهم اقتصاد دیجیتال به ۷.۱۴ درصد تولید ناخالص داخلی خبر داده است؛ عددی که در نگاه نخست میتواند نشانه رشد سریع فناوری در اقتصاد ایران باشد. اما برای تفسیر آن باید دانست چه فعالیتهایی در محاسبه وارد شدهاند، سال پایه آمار چیست و چه میزان از رشد به زیرساخت دیجیتال، پلتفرمها یا دیجیتالیشدن صنایع سنتی مربوط است.
معاون وزیر ارتباطات گفته است آخرین اندازهگیری با همکاری مرکز آمار ایران انجام شده و سهم اقتصاد دیجیتال از ۴.۴۹ درصد در سال ۱۴۰۰ به ۷.۱۴ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. بنابراین، عدد ۷.۱۴ درصد برآورد لحظهای اقتصاد ایران در تیر ۱۴۰۵ نیست؛ بلکه تازهترین نتیجه منتشرشده برای سال ۱۴۰۳ است.
اقتصاد دیجیتال یک بخش واحد نیست
مطابق توضیح وزارت ارتباطات، اقتصاد دیجیتال در سه لایه محاسبه میشود:
لایه نخست، هسته اقتصاد دیجیتال است؛ مانند اپراتورهای ارتباطی، خدمات زیرساخت، نرمافزار، سختافزار، مراکز داده و کسبوکارهای پایه فناوری.
لایه دوم، اقتصاد پلتفرمی است؛ شامل پلتفرمهای حملونقل، فروش اینترنتی، سفارش غذا، خدمات مالی دیجیتال و بازارگاههایی که فعالیت آنها بر شبکه و داده استوار است.
لایه سوم، نفوذ فناوری در سایر بخشها است؛ یعنی ارزش افزودهای که دیجیتالیشدن در بانکداری، صنعت، کشاورزی، سلامت، گردشگری، لجستیک و خدمات عمومی ایجاد میکند.
به همین دلیل، سهم اقتصاد دیجیتال فقط مجموع درآمد شرکتهای اینترنتی یا استارتآپها نیست.
فروش اینترنتی یک کالا چگونه محاسبه میشود؟
یکی از حساسترین مسائل روششناسی، تفکیک ارزش خود کالا از ارزش دیجیتال ایجادشده است.
اگر یک فروشگاه اینترنتی یخچال بفروشد، کل قیمت یخچال نباید لزوماً اقتصاد دیجیتال محسوب شود. تولید یخچال متعلق به صنعت است؛ اما ارزش افزوده پلتفرم، جستوجوی آنلاین، تبلیغات دیجیتال، پرداخت، پردازش داده و بخشی از لجستیک ممکن است در لایه دیجیتال قرار گیرد.
اگر این مرزها دقیق تعریف نشوند، خطر دوبارهشماری ایجاد میشود؛ یعنی یک فعالیت هم در بخش سنتی و هم در اقتصاد دیجیتال محاسبه شود.
چرا سهم هسته دیجیتال کاهش یافته است؟
مقام وزارت ارتباطات گفته است با وجود افزایش سهم کل اقتصاد دیجیتال، سهم هسته آن کاهش یافته و بخش مهم رشد از اقتصاد پلتفرمی و نفوذ فناوری در سایر فعالیتها حاصل شده است.
این گزاره دو تفسیر متفاوت دارد. تفسیر مثبت آن است که فناوری از محدوده شرکتهای ارتباطی خارج شده و در سراسر اقتصاد نفوذ کرده است. تفسیر نگرانکننده این است که سرمایهگذاری در زیرساخت، مخابرات و ظرفیت پردازشی همپای مصرف خدمات دیجیتال رشد نکرده است.
برای تشخیص میان این دو، انتشار سهم هر لایه ضروری است. عدد کل بهتنهایی نمیگوید زیرساخت ارتباطی قویتر شده یا صرفاً مردم بیشتر از پلتفرمهای موجود استفاده کردهاند.
مقایسه با میانگین جهانی چقدر معتبر است؟
در برخی گزارشها، سهم حدود ۱۵ درصدی بهعنوان میانگین جهانی اقتصاد دیجیتال مطرح و با رقم ایران مقایسه شده است. اما این مقایسه فقط زمانی معتبر است که تعریف، سال آماری و روش محاسبه یکسان باشد.
برخی کشورها فقط هسته فناوری اطلاعات و ارتباطات را میسنجند؛ برخی اقتصاد پلتفرمی را اضافه میکنند و برخی آثار دیجیتالیشدن صنایع را نیز در نظر میگیرند. بنابراین، مقایسه دو عدد بدون مطالعه روششناسی میتواند گمراهکننده باشد.
رشد عددی بدون اینترنت پایدار؟
اقتصاد دیجیتال به برق، اینترنت، مرکز داده، امنیت سایبری، پرداخت و اعتماد کاربران وابسته است. اختلال هرکدام از این زیرساختها، اثر مستقیمی بر درآمد پلتفرمها و کسبوکارهای آنلاین دارد.
از این رو، سنجش اندازه اقتصاد دیجیتال باید در کنار شاخصهایی مانند کیفیت اینترنت، هزینه دسترسی، میزان قطعی، سرمایهگذاری در مراکز داده، اشتغال، صادرات خدمات دیجیتال و سهم تحقیقوتوسعه منتشر شود.
ممکن است سهم اقتصاد دیجیتال افزایش یابد، اما کیفیت زیرساخت یا حاشیه سود کسبوکارها کاهش پیدا کند. رشد سهم از تولید ناخالص داخلی لزوماً به معنای بهبود همه ابعاد این بخش نیست.
چه اطلاعاتی باید منتشر شود؟
برای ارزیابی مستقل عدد ۷.۱۴ درصد، مرکز آمار و وزارت ارتباطات باید جدولهای زیر را در دسترس قرار دهند:
- سهم هسته، پلتفرمها و دیجیتالیشدن سایر صنایع؛
- ارزش جاری و ارزش ثابت هر بخش؛
- سال پایه و ضرایب تعدیل تورم؛
- فهرست فعالیتهای مشمول؛
- روش جلوگیری از دوبارهشماری؛
- اشتغال، سرمایهگذاری و بهرهوری هر لایه؛
- سهم بخش خصوصی، دولتی و خصولتی.
بدون این جزئیات، عدد اعلامی برای سیاستگذاری و تیتر خبری مفید است، اما برای سنجش کیفیت رشد کافی نیست.
نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
دیدگاههای حاوی الفاظ نامناسب، توهین، تهمت یا افترا منتشر نمیشوند.