تازهترین برآورد سازمان هواشناسی احتمال بارشهای فراتر از نرمال در نیمه دوم پاییز را تقویت کرده است؛ همزمان یک النینوی بسیار قوی در اقیانوس آرام در حال شکلگیری است. با این حال، دادههای منابع آب نشان میدهد حتی تحقق یک پاییز مرطوب نیز لزوماً به معنای پایان خشکسالی و عبور ایران از بحران آب نخواهد بود.
بازتاب– چشمانداز بارندگی پاییز ۱۴۰۵ نسبت به چند ماه قبل امیدوارکنندهتر شده است. تازهترین ارزیابی مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی نشان میدهد بارش در مجموع فصل پاییز میتواند در محدوده نرمال قرار گیرد و در نیمه دوم فصل، احتمال بارندگی فراتر از میانگین بلندمدت افزایش پیدا کند. همزمان، تقویت سریع النینو در اقیانوس آرام یکی دیگر از سیگنالهایی است که احتمال یک فصل سرد مرطوبتر را در بخشهایی از جنوب غرب آسیا افزایش داده است.
دادههایی که بازتاب بررسی کرده نشان میدهد مدلهای مختلف اکنون در یک نقطه اشتراک دارند. احتمال بهبود بارش نسبت به برخی سالهای خشک اخیر بیشتر شده است. با این حال هنوز درباره شدت بارندگی، پراکندگی جغرافیایی آن و حتی اینکه کدام حوضههای آبریز بیشترین سهم را دریافت خواهند کرد، عدم قطعیت قابل توجهی وجود دارد.
مهمتر اینکه ایران پس از چند سال خشکسالی و افت منابع آب وارد پاییز میشود و یک فصل مرطوب، حتی در صورت تحقق سناریوی خوشبینانه، قادر نیست همه این کسری انباشته را در چند ماه جبران کند.
پیشبینی رسمی دقیقاً چه میگوید؟
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، ۱۹ مرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد که برآورد فعلی برای مجموع پاییز، بارش در محدوده نرمال است، اما در نیمه دوم فصل انتظار میرود شرایط به سمت بارش فراتر از نرمال متمایل شود. این تفاوت اهمیت دارد، زیرا تعبیر «پاییز پربارش» ممکن است این تصور را ایجاد کند که سراسر ایران از مهر تا آذر با بارندگی فراوان روبهرو خواهد شد، در حالی که پیشبینی رسمی چنین قطعیتی ندارد.
بر اساس همین ارزیابی، شروع بارشهای پاییزی ابتدا در شمال و شمال غرب کشور محتمل است و شرایط برای آغاز فصل کشت پاییزه نیز نسبتاً مساعد ارزیابی شده است. در مقابل، سازمان هواشناسی احتمال داده در صورت تقویت سامانههای بارشی در نیمه دوم فصل، خطر وقوع بارشهای شدید و سیلاب در بخشهایی از غرب و جنوب غرب، از جمله کرمانشاه، ایلام و خوزستان افزایش یابد.
یک متغیر مهم از اقیانوس آرام
یکی از دلایلی که نگاهها به پاییز امسال تغییر کرده، تحول سریع النینو است.
مرکز پیشبینی اقلیم آمریکا در تازهترین ارزیابی خود که ۲۲ مرداد منتشر شد اعلام کرد النینو در حال تقویت است و احتمال اینکه در پاییز و زمستان پیش رو به مرحله «بسیار قوی» برسد بیش از ۹۰ درصد است. این مرکز حتی برای دوره سهماهه پاییز میلادی، احتمال ۶۹ درصدی شکلگیری رخدادی با شدتی فراتر از نمونههای ثبتشده از سال ۱۹۵۰ را مطرح کرده است.
این اعداد قابل توجهاند، اما یک نکته مهم در همان ارزیابی NOAA وجود دارد. شدت النینو لزوماً شدت اثر آن را در یک منطقه مشخص تعیین نمیکند و حتی یک النینوی بسیار قوی نیز تضمین نمیکند که ایران حتماً پاییزی بسیار پربارش داشته باشد.
النینو هزاران کیلومتر دورتر از ایران، در اقیانوس آرام استوایی شکل میگیرد و اثر آن بر بارندگی ایران غیرمستقیم است. سابقه اقلیمی نشان میدهد در بسیاری از سالهای النینویی، جنوب غرب آسیا و بهویژه غرب ایران شرایط مساعدتری برای بارش داشتهاند، اما عواملی مانند دمای اقیانوس هند، الگوی گردش جو، مسیر سامانههای مدیترانهای و اطلس و حتی وضعیت برف سیبری میتوانند نتیجه نهایی را تغییر دهند. سازمان هواشناسی نیز تأکید کرده است که بخشی از این متغیرها هنوز از فاصله چندماهه با دقت کافی قابل پیشبینی نیستند.
سناریوی افزایش ۳۰ تا ۵۰ درصدی بارش از کجا آمده است؟
در کنار سازمان هواشناسی، مؤسسه تحقیقات آب نیز چند مدل اقلیمی را بررسی کرده و به سناریویی رسیده که در نگاه نخست بسیار خوشبینانهتر به نظر میرسد.
محمدرضا کاویانپور، رئیس مؤسسه تحقیقات آب، ۱۸ مرداد اعلام کرد خروجی چهار تا پنج مدل اقلیمی نشان میدهد در فاصله مهر تا آذر، میزان بارش میتواند بین ۳۰ تا ۵۰ درصد نسبت به شرایط معمول این دوره افزایش پیدا کند. برآورد مؤسسه این است که اگر چنین سناریویی محقق شود، با توجه به سهم تقریبی پاییز از بارندگی سالانه کشور، میتواند در نهایت چیزی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد به مجموع بارش سالانه اضافه کند.
کاویانپور صراحتاً گفته این فقط یک «احتمال» است و نباید بهعنوان پیشبینی قطعی منتشر شود. مؤسسه تحقیقات آب حتی به وزارت نیرو توصیه کرده همزمان برای دو وضعیت کاملاً متفاوت آماده باشد، از یک سو احتمال بارش سنگین و سیلاب و از سوی دیگر امکان ادامه شرایط خشکسالی.
علت این احتیاط روشن است. همین مؤسسه یادآوری کرده که در سال ۱۴۰۲ نیز انتظارات زیادی درباره تأثیر النینو بر بارندگی ایران شکل گرفته بود، اما دمای بالاتر از نرمال کشور اجازه نداد سناریوی بارندگی سنگین مطابق برخی انتظارها محقق شود. برای پاییز ۱۴۰۵ نیز افزایش دمای یک تا دو درجهای در برخی پیشبینیها دیده میشود و همین عامل میتواند نتیجه نهایی را تغییر دهد.
یافته مهمتر در آمار بارش ایران
شاید مهمترین نکتهای که در میان خبرهای «پاییز پربارش» کمتر دیده میشود، وضعیت نقطه شروع ایران باشد.
در مقیاس کل کشور، آمار بارندگی در نگاه نخست چندان بد به نظر نمیرسد. دادههای منتشرشده از منابع رسمی آب نشان میدهد میزان بارندگی کشور در بخش عمده سال آبی جاری به حدود میانگین بلندمدت نزدیک شده است. اما همین میانگین ملی یک شکاف بزرگ جغرافیایی را پنهان میکند. بخشهایی از ایران بارش مناسبی دریافت کردهاند، در حالی که استانهای پرجمعیت فلات مرکزی همچنان با کسری قابل توجه بارندگی روبهرو هستند.
در یکی از ارزیابیهای منتشرشده در تابستان، کسری بارندگی قم حدود ۳۵ درصد، تهران ۳۴ درصد، یزد ۲۲ درصد، سمنان ۲۰ درصد و اصفهان ۱۹ درصد اعلام شده بود. در همان مقطع، بارندگی کل کشور تقریباً برابر میانگین بلندمدت گزارش میشد. این دو گزاره در ظاهر متناقضاند، اما دقیقاً مسئله آب ایران را توضیح میدهند. بارش متوسط کشوری ممکن است نرمال باشد، در حالی که مناطقی که بخش بزرگی از جمعیت و صنعت کشور را در خود جای دادهاند همچنان خشک بمانند.
به بیان دیگر، برای مدیریت منابع آب مهم نیست فقط «چند میلیمتر در ایران باریده است». مهمتر این است که باران کجا، چه زمانی و با چه شدتی باریده باشد.
چرا باران بیشتر الزاماً بحران آب را حل نمیکند؟
ایران تنها با یک سال کمبارش مواجه نیست. معاون مجامع شرکت مدیریت منابع آب ایران در بهار امسال گفته بود کشور وارد ششمین سال خشکسالی شده و با وجود افزایش محسوس بارندگی نسبت به سال قبل، ۱۲ استان با جمعیتی حدود ۴۰ میلیون نفر همچنان بارشی کمتر از نرمال داشتهاند.
این یعنی بخشی از بحران آب، محصول کسری انباشته چندساله است.
سفرههای آب زیرزمینی، رطوبت خاک، ذخیره سدها و منابع طبیعی با یک یا چند سامانه بارشی احیا نمیشوند. افزون بر آن، افزایش دما خود به عاملی برای تشدید فشار تبدیل شده است. رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی گفته توان تبخیر در ایران طی پنج دهه حدود ۲۰۰ میلیمتر افزایش یافته است. در اقلیمی گرمتر، بخشی از آبی که از طریق بارندگی به دست میآید سریعتر از گذشته از خاک، پوشش گیاهی و منابع سطحی خارج میشود.
از همین رو ممکن است یک سال از نظر مجموع بارندگی «نرمال» ثبت شود، اما از نظر منابع آب همچنان سالی دشوار باشد.
آیا پاییز پربارش در راه است؟
پاسخ کوتاه این است که احتمال آن نسبت به چند ماه قبل افزایش یافته، اما هنوز نمیتوان چنین نتیجهای را قطعی دانست.
سه نشانه مهم اکنون کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. النینو با سرعت در حال تقویت است، سازمان هواشناسی بارش نیمه دوم پاییز را متمایل به فراتر از نرمال میبیند و بخشی از مدلهای بررسیشده توسط مؤسسه تحقیقات آب نیز سناریوی افزایش محسوس بارندگی را نشان میدهند.
در مقابل سه عدم قطعیت نیز پابرجاست. هنوز شدت و پراکندگی بارش در استانهای مختلف روشن نیست، افزایش دمای کشور میتواند بخشی از اثر مثبت النینو را تضعیف کند و سابقه سالهای گذشته نشان داده است که رابطه النینو با بارندگی ایران یک رابطه ساده و تضمینشده نیست.
بنابراین دقیقترین توصیف در شرایط فعلی نه «پاییز خشک» است و نه «پاییز پربارش قطعی». آنچه میتوان گفت این است که شانس یک پاییز بهتر، بهویژه در نیمه دوم فصل و در بخشهایی از غرب کشور، افزایش یافته است.
اما شاید یافته مهمتر همینجا باشد. حتی اگر آسمان در پاییز ۱۴۰۵ بیشتر از معمول سخاوتمند باشد، بحران آب ایران مسئلهای نیست که تنها با باران حل شود. سالها کسری منابع زیرزمینی، توزیع نامتوازن بارش، افزایش دما و تمرکز جمعیت در حوضههای کمآب باعث شدهاند فاصله میان «ترسالی هواشناسی» و «بهبود واقعی منابع آب» بیشتر از گذشته شود.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.