لکه نفتی پاک می‌شود، پرونده قشم نباید بسته شود

آلودگی نفتی اخیر در محدوده قشم و هنگام حدود ۱۲۲ هزار مترمربع از پهنه ساحلی و دریایی را تحت تأثیر قرار داده و عملیات پاکسازی به مراحل پایانی رسیده است. مقام‌های محیط‌زیست هرمزگان می‌گویند تاکنون تلفاتی از دلفین، لاک‌پشت یا دیگر گونه‌های شاخص که بتوان آن را به این حادثه نسبت داد مشاهده نشده است. این ارزیابی در نگاه نخست امیدوارکننده است، اما پاسخ یک پرسش مهم هنوز باقی مانده است؛ آیا با ناپدید شدن لکه‌های نفت از سطح آب و ساحل، اثر زیست‌محیطی حادثه نیز پایان یافته یا بخش مهم‌تری از آلودگی اکنون باید در آب، رسوب و زیستگاه‌های کم‌عمق جست‌وجو شود؟

بازتاب ـ پایان عملیات پاکسازی در حوادث نفتی معمولاً همان نقطه‌ای است که توجه عمومی نیز رو به کاهش می‌گذارد. لکه سیاه از ساحل جمع می‌شود، تجهیزات عملیاتی منطقه را ترک می‌کنند و تصاویر ماسه‌های آلوده جای خود را به ساحلی می‌دهند که ظاهراً به وضعیت عادی بازگشته است. اما برای ارزیابی علمی یک حادثه دریایی، این پایان ماجرا نیست. در بسیاری از موارد، تازه در همین مرحله می‌توان بررسی کرد که چه مقدار از آلودگی واقعاً حذف شده و چه بخشی از آن در محیط باقی مانده است.

بر اساس اطلاعات رسمی منتشرشده، حدود ۳۲ هزار مترمربع از نوار ساحلی قشم و هنگام و نزدیک به ۹۰ هزار مترمربع از پهنه دریایی تحت تأثیر این آلودگی قرار گرفته است. مجموع این دو برآورد محدوده‌ای نزدیک به ۱۲۲ هزار مترمربع را نشان می‌دهد که در آن آثار آلودگی مشاهده شده است.

نفت پس از ورود به دریا الزاماً به همان شکل قابل مشاهده روی سطح آب باقی نمی‌ماند. بخشی از ترکیبات سبک‌تر آن تبخیر می‌شود، بخشی با جریان آب جابه‌جا می‌شود، بخشی در اثر موج در ستون آب پراکنده می‌شود و مقداری نیز می‌تواند وارد رسوبات ساحلی، شکاف سنگ‌ها و زیستگاه‌های کم‌عمق شود. در نتیجه، تمیز شدن ظاهر ساحل فقط نشان می‌دهد بخش قابل مشاهده آلودگی تا حد زیادی جمع‌آوری شده است، نه اینکه همه اثرات آن از اکوسیستم حذف شده باشد.

این تفاوت زمانی مهم‌تر می‌شود که به موجوداتی نگاه کنیم که آسیب آنها برخلاف دلفین یا لاک‌پشت به‌آسانی دیده نمی‌شود. فیتوپلانکتون‌ها، بی‌مهرگان کف‌زی، تخم و لارو ماهیان و دیگر موجودات کوچک ساحلی از اجزای پایه زنجیره غذایی هستند. آسیب به این گروه‌ها ممکن است هیچ تصویر خبری چشمگیری ایجاد نکند، اما می‌تواند کیفیت زیستگاه و چرخه تغذیه و تکثیر آبزیان را تحت تأثیر قرار دهد.

آزمون اصلی پس از پاکسازی آغاز می‌شود

از این مرحله به بعد، کیفیت پایش اهمیت بیشتری از سرعت جمع‌آوری لکه‌های باقی‌مانده پیدا می‌کند. نمونه‌برداری از آب و رسوب باید نشان دهد آیا ترکیبات نفتی در مناطق درگیر باقی مانده‌اند، غلظت آنها در چه سطحی است و آیا در هفته‌ها و ماه‌های آینده روند طبیعی کاهش آلودگی مشاهده می‌شود یا نه.

این داده‌ها تنها برای متخصصان محیط‌زیست اهمیت ندارند. قشم و هنگام مناطقی هستند که بخشی از اقتصاد محلی آنها به صیادی، گردشگری دریایی و فعالیت‌های وابسته به ساحل گره خورده است. حتی اگر آلودگی مستقیماً باعث توقف صید نشود، نگرانی درباره سلامت محصولات دریایی می‌تواند بر رفتار مصرف‌کننده اثر بگذارد.

انتشار نتایج آزمایش‌های بعدی باید بخشی از مدیریت حادثه تلقی شود. اگر داده‌ها نشان دهد کیفیت محیط به شرایط عادی بازگشته است، انتشار عمومی آن می‌تواند امیدوارکننده باشد. اگر آثار آلودگی همچنان باقی مانده باشد، اطلاع‌رسانی شفاف امکان تصمیم‌گیری و مداخله دقیق‌تر را فراهم می‌کند.

برای بازتاب و بقیه رسانه ها نیز این پرونده نباید هم‌زمان با پایان عملیات پاکسازی بسته شود. نقطه مهم بعدی یک تا سه ماه پس از حادثه است، زمانی که می‌توان پرسید نتایج آزمایش آب و رسوب چه بوده، آیا نشانه‌ای از اثر بر آبزیان یا زیستگاه‌های ساحلی مشاهده شده و منشأ آلودگی مشخص شده است یا خیر؟