عبور از مرز ۱٫۵ درجه نزدیک شده است؛ هشدار تازه سازمان ملل دقیقاً چه می‌گوید؟

برنامه محیط‌زیست سازمان ملل می‌گوید عبور پایدار گرمایش زمین از مرز ۱٫۵ درجه سانتی‌گراد در چند سال آینده بسیار محتمل شده است. خوش‌بینانه‌ترین مسیر موجود نیز اوج گرمایش حدود ۱٫۸ درجه را نشان می‌دهد. گزارش تازه، عبور موقت یک سال را با شکست بلندمدت هدف پاریس یکی نمی‌داند، اما هشدار می‌دهد فرصت جلوگیری از «فراجهش» محدودتر شده است.

به گزارش بازتاب، مرز ۱٫۵ درجه، اختلاف دمای یک روز یا یک فصل با سال گذشته نیست. مبنا، افزایش میانگین دمای جهانی نسبت به دوره پیشاصنعتی ۱۸۵۰ تا ۱۹۰۰ است. توافق پاریس کشورها را متعهد کرد افزایش دما را بسیار پایین‌تر از ۲ درجه نگه دارند و برای محدودکردن آن به ۱٫۵ درجه تلاش کنند. هر دهم درجه اضافه، احتمال و شدت موج گرما، بارش‌های حدی، خشکسالی و از دست‌رفتن اکوسیستم‌ها را افزایش می‌دهد.

سال ۲۰۲۴ به‌تنهایی حدود ۱٫۵۵ درجه گرم‌تر از دوره پیشاصنعتی بود، اما عبور یک سال منفرد به معنای عبور رسمی و بلندمدت از هدف پاریس نبود. تغییرات طبیعی مانند ال‌نینو می‌توانند یک سال را گرم‌تر کنند. ارزیابی هدف اقلیمی بر میانگین چندساله و روند پایدار تمرکز دارد. هشدار تازه برنامه محیط‌زیست سازمان ملل، یک گام فراتر می‌رود: جهان نه‌فقط با سال‌های منفرد گرم، بلکه با دوره‌ای پایدار بالای ۱٫۵ درجه روبه‌رو می‌شود.

گزارش جدید با عنوان «محدودکردن فراجهش» می‌گوید بازگرداندن دما به زیر ۱٫۵ درجه از نظر فنی هنوز ممکن است، اما بسیار نامطمئن خواهد بود. براساس خوش‌بینانه‌ترین سناریو، اگر تمام تعهدات ملی موجود اجرا شوند، گرمایش ابتدا در حدود ۱٫۸ درجه اوج می‌گیرد. تحت سیاست‌های فعلی، برآورد میانه برای پایان قرن نزدیک به ۲٫۶ درجه است.

این تفاوت سناریوها اهمیت زیادی دارد. رقم ۱٫۸ درجه پیش‌بینی قطعی نیست؛ مسیری مشروط است که اجرای کامل وعده‌ها را فرض می‌کند. بسیاری از تعهدات بلندمدت هنوز به قانون، بودجه یا پروژه اجرایی تبدیل نشده‌اند. رقم ۲٫۶ درجه نیز سرنوشت محتوم زمین نیست؛ تصویری از نتیجه ادامه سیاست‌های فعلی است. تغییر سیاست، سرعت توسعه انرژی پاک، حفاظت از جنگل‌ها و کاهش متان می‌تواند مسیر را عوض کند.

مفهوم مرکزی گزارش «فراجهش، اوج و کاهش» است. در این مسیر، دمای جهانی ابتدا از ۱٫۵ درجه عبور می‌کند، در سطحی بالاتر به اوج می‌رسد و پس از رسیدن انتشار خالص دی‌اکسیدکربن به صفر و حذف بخشی از کربن انباشته‌شده، آرام‌آرام پایین می‌آید. نویسندگان می‌گویند بازگشت به ۱٫۵ درجه در همین قرن فقط زمانی قابل تصور است که اوج گرمایش در حدود ۱٫۸ درجه مهار شود.

کاهش دوباره دما به حذف دی‌اکسیدکربن از جو وابسته است. جنگل‌کاری، احیای خاک و تالاب و فناوری جذب مستقیم کربن از گزینه‌ها هستند. هیچ‌کدام جای کاهش سریع مصرف سوخت فسیلی را نمی‌گیرند. جنگل ممکن است در آتش‌سوزی یا خشکسالی کربن ذخیره‌شده را آزاد کند، زمین مناسب محدود است و فناوری‌های صنعتی حذف کربن هنوز در مقیاس مورد نیاز گران و کم‌ظرفیت‌اند.

به همین دلیل، تکیه سنگین بر حذف کربن در دهه‌های آینده نوعی انتقال بار به نسل بعد است. هر سال تأخیر، حجم دی‌اکسیدکربنی را که بعداً باید از جو خارج شود بیشتر می‌کند. همچنین ممکن است برخی آسیب‌ها با کاهش دما بازنگردند. نابودی گونه‌ها، ذوب بخشی از یخچال‌ها، شورشدن آب‌های ساحلی و ازدست‌رفتن سکونتگاه‌ها را نمی‌توان صرفاً با پایین‌آوردن چنددهم درجه دما جبران کرد.

به نوشته گاردین، گزارش آثار فراجهش را فقط در قالب میانگین دما بیان نمی‌کند. در گرمایش نزدیک به ۳ درجه، یخچال‌های جهان ممکن است تا پایان قرن بیش از یک‌چهارم جرم خود را از دست بدهند. افت تولید غذا، تشدید فشار بر منابع آب، خسارت به شهرهای ساحلی و افزایش هزینه سلامت و زیرساخت از دیگر خطرهاست. آسیب‌ها میان کشورها یکسان توزیع نمی‌شود؛ جزایر کم‌ارتفاع و جوامعی با درآمد پایین، سهم کمتری در انتشار داشته‌اند اما ظرفیت مالی محدودتری برای سازگاری دارند.

در چنین شرایطی، سازگاری دیگر مکمل اختیاری کاهش انتشار نیست. شهرها به برنامه گرما، ساختمان‌های مقاوم، شبکه برق تاب‌آور و سامانه هشدار سریع نیاز دارند. کشاورزی باید با تنش گرمایی و تغییر زمان بارش سازگار شود و نظام سلامت برای افزایش بیماری‌های مرتبط با گرما و اختلال‌های ناشی از سیل آماده باشد.سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که تأخیر اقلیمی، هم خطرات مستقیم سلامت و هم فشار بر آب، غذا و خدمات درمانی را افزایش می‌دهد.

برای ایران افزایش بیشتر دمای جهانی می‌تواند احتمال رخدادهای حدی را تشدید کند، اما تبدیل این هشدار به پیش‌بینی دقیق برای هر استان به مدل‌های منطقه‌ای و داده‌های محلی نیاز دارد. نتیجه قابل دفاع، ضرورت واردکردن سناریوهای گرم‌تر در طراحی آب، انرژی، سلامت و شهرسازی است.

گزارش سازمان ملل با نقدهایی نیز مواجه شده است. مؤسسه Climate Analytics معتقد است سند، کنارگذاشتن سوخت‌های فسیلی را به اندازه کافی در مرکز راه‌حل قرار نداده است. این نقد مهم است، زیرا تمرکز بیش از اندازه بر جذب کربن ممکن است به دولت‌ها و شرکت‌ها اجازه دهد کاهش انتشار امروز را با وعده فناوری‌های آینده عقب بیندازند.

عبور محتمل از ۱٫۵ درجه به معنای بی‌فایده‌شدن سیاست اقلیمی نیست. تفاوت میان اوج ۱٫۸، ۲٫۳ یا ۲٫۶ درجه با جان انسان‌ها، میزان خسارت کشاورزی، سرعت ذوب یخ و شمار مناطق قابل سکونت سنجیده می‌شود. شاخص‌های تعیین‌کننده اکنون روشن‌ هستند، سرعت کاهش انتشار تا ۲۰۳۵، تبدیل وعده‌های خالص صفر به برنامه اجرایی، رشد واقعی حذف کربن و سرمایه‌گذاری در سازگاری. همین متغیرها مشخص می‌کنند فراجهش چقدر بلند، چقدر طولانی و تا چه اندازه برگشت‌پذیر خواهد بود.