کمتر از دو هفته تا بازگشایی مدارس باقی مانده، اما بازار لوازم‌تحریر نشانی از تب‌وتاب همیشگی شهریور ندارد. رشد ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی قیمت برخی اقلام، افت قدرت خرید خانوارها و تغییر محسوس الگوی مصرف باعث شده خریدهای سنتی شب عیدِ مدرسه جای خود را به خریدهای محدود، مرحله‌ای و کاملاً حساب‌شده بدهد.
شهریور برای بازار لوازم‌تحریر همیشه معنای خاصی داشت؛ ویترین‌هایی که از دفتر و مداد و جامدادی پر می‌شد، خانواده‌هایی که همراه فرزندانشان برای خرید سال تحصیلی جدید به بازار می‌آمدند و فروشندگانی که بخش مهمی از درآمد سالانه خود را در همین چند هفته ثبت می‌کردند.
اما شهریور ۱۴۰۵ تصویر متفاوتی دارد. در حالی که فاصله چندانی تا آغاز سال تحصیلی جدید باقی نمانده، بسیاری از فروشندگان هنوز منتظر موج خریدی هستند که در سال‌های گذشته از اواخر مردادماه آغاز می‌شد. بازار نه با کمبود کالا، بلکه با کمبود مشتری مواجه است؛ اتفاقی که شاید بیش از هر چیز، تصویری از شرایط اقتصادی خانوارهای ایرانی ارائه می‌کند.
محسن گلستانی، رئیس اتحادیه لوازم‌تحریر به اعتمادآنلاین گفت که قیمت انواع نوشت‌افزار در فاصله شهریور ۱۴۰۴ تا شهریور ۱۴۰۵ حدود ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش پیدا کرده است. رشدی که اگرچه شدت آن در گروه‌های مختلف یکسان نیست، اما برای خانواده‌ای که باید همزمان مجموعه‌ای از دفتر، مداد، خودکار، پاک‌کن، مدادرنگی، جامدادی و سایر اقلام مورد نیاز مدرسه را تهیه کند، عدد کوچکی محسوب نمی‌شود.
دفتر و کاغذ؛ در خط مقدم گرانی
در میان گروه‌های مختلف لوازم‌تحریر، بیشترین فشار قیمتی متوجه محصولات سلولزی شده است. دفتر، کاغذ تحریر و کالاهایی که مستقیم یا غیرمستقیم به بازار کاغذ وابسته‌اند، تحت تأثیر افزایش قیمت مواد اولیه با رشد بیشتری روبه‌رو شده‌اند.
در سوی دیگر، محصولاتی مانند خودکار، ماژیک و بخشی از ابزارهای نوشتاری نیز از افزایش هزینه مواد پتروشیمی، مواد شیمیایی، بسته‌بندی، انرژی و تولید تأثیر پذیرفته‌اند.
از نگاه فعالان صنفی، بخشی از افزایش قیمت‌ها نتیجه طبیعی رشد هزینه تولید است؛ با این حال مسئله اصلی بازار امروز تنها درصد افزایش قیمت یک خودکار یا دفتر نیست. مشکل زمانی جدی‌تر می‌شود که همه اقلام مورد نیاز یک دانش‌آموز در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
یک خانواده ممکن است افزایش قیمت یک قلم کالا را تحمل کند، اما زمانی که باید در یک بازه زمانی کوتاه ده‌ها قلم کالای آموزشی برای یک یا چند دانش‌آموز تهیه کند، هزینه نهایی به عددی تبدیل می‌شود که مستقیماً با بودجه خانوار رقابت می‌کند. به همین دلیل، حتی اگر فعالان صنفی معتقد باشند رشد قیمت نوشت‌افزار در مواردی کمتر از تورم عمومی اقتصاد بوده، احساس گرانی برای مصرف‌کننده کاملاً ملموس است.
مسئله بازار کمبود نیست؛ قدرت خرید است
شاید مهم‌ترین تفاوت بازار امسال با برخی دوره‌های گذشته همین نکته باشد: فروشگاه‌ها کالا دارند، اما مشتریان محتاط‌تر شده‌اند.
فشار هزینه مسکن، خوراک، حمل‌ونقل، درمان و دیگر مخارج روزمره، سهم کمتری از درآمد خانوار را برای خریدهای آموزشی باقی گذاشته است. نتیجه این شرایط را می‌توان به‌وضوح در رفتار خریداران مشاهده کرد.
خانواده‌ها بیش از گذشته قیمت‌ها را مقایسه می‌کنند، از خرید کالاهای غیرضروری صرف‌نظر می‌کنند و برای محصولاتی که پیش‌تر شاید صرفاً به دلیل طراحی یا برند انتخاب می‌شدند، گزینه‌های اقتصادی‌تر را در نظر می‌گیرند.
در سال‌های گذشته بسیاری از خانواده‌ها تلاش می‌کردند تقریباً تمام اقلام مورد نیاز دانش‌آموز را پیش از آغاز مدرسه تهیه کنند. اکنون به نظر می‌رسد این الگو در حال تغییر است.
خانواده‌ها ممکن است در مرحله نخست فقط اقلام ضروری مانند چند دفتر، خودکار، مداد و وسایل اولیه را بخرند و تهیه دیگر لوازم را به هفته‌ها یا ماه‌های بعد موکول کنند. این تغییر رفتار از منظر اقتصادی قابل توضیح است. وقتی خانوار با محدودیت نقدینگی مواجه باشد، خرید عمده جای خود را به مدیریت هزینه کوتاه‌مدت می‌دهد.
میراث آموزش غیرحضوری
غیرحضوری شدن بخشی از آموزش‌ها در دوره‌های مختلف باعث شد مصرف واقعی بسیاری از اقلام آموزشی کمتر از انتظار باشد. در نتیجه در برخی خانه‌ها هنوز دفترهای نیمه‌استفاده، مداد، خودکار و دیگر وسایل باقی‌مانده از سال تحصیلی قبل وجود دارد.
در شرایطی که قدرت خرید نیز کاهش یافته، استفاده دوباره از همین وسایل به یک انتخاب منطقی تبدیل شده است.
دفتر نیمه‌تمام دیگر الزاماً کنار گذاشته نمی‌شود، برگه‌های سفید باقی‌مانده دوباره مورد استفاده قرار می‌گیرند و حتی خانواده‌ها پیش از مراجعه به فروشگاه، موجودی لوازم‌تحریر خانه را بررسی می‌کنند.
این رفتار شاید در ظاهر تغییر کوچکی به نظر برسد، اما در مقیاس چند میلیون دانش‌آموز می‌تواند بر حجم کلی تقاضای بازار اثر قابل‌توجهی داشته باشد.
بازار داخلی قوی‌تر شده، اما مستقل نیست
در سمت عرضه، حدود ۶۰ درصد نیاز بازار از طریق تولید داخل تأمین می‌شود و حدود ۴۰ درصد وابسته به واردات است.
این سهم قابل‌توجه تولید داخلی در نگاه نخست می‌تواند به معنای کاهش وابستگی بازار به خارج تلقی شود، اما مسئله پیچیده‌تر است.
بخشی از تولیدکنندگان ایرانی برای تهیه مواد اولیه، به‌ویژه مواد پتروشیمی، شیمیایی یا برخی اجزای تخصصی، همچنان به واردات وابسته‌اند. بنابراین حتی محصولی که در داخل کشور تولید می‌شود، الزاماً از نوسانات ارز، محدودیت‌های تجاری یا مشکلات تأمین مواد اولیه مصون نیست.
در بخش واردات نیز مشکلات ثبت سفارش و تخصیص ارز طی ماه‌های گذشته، جریان ورود برخی کالاها را کاهش داده است. با این حال رکود تقاضا باعث شده کاهش واردات تاکنون به بحران گسترده کمبود کالا در بازار تبدیل نشود.
وقتی رکود مانع گرانی بیشتر می‌شود
این شاید مهم‌ترین تناقض بازار لوازم‌تحریر در سال جاری باشد.
از یک سو هزینه تولید و واردات افزایش یافته و فروشندگان و تولیدکنندگان با قیمت تمام‌شده بالاتری روبه‌رو هستند. از سوی دیگر، قدرت خرید مصرف‌کننده آن‌قدر کاهش یافته که بازار توان جذب افزایش بیشتر قیمت را ندارد.
در چنین شرایطی، بخشی از فشار هزینه در زنجیره تولید، توزیع و فروش باقی می‌ماند.
این وضعیت نوعی «رکود تورمی» در مقیاس یک بازار مصرفی ایجاد می‌کند؛ قیمت‌ها بالا رفته‌اند، اما رشد قیمت الزاماً به افزایش درآمد فروشندگان منجر نشده است، زیرا تعداد و حجم خریدها کاهش یافته است.
ممکن است ارزش ریالی فروش یک فروشگاه نسبت به گذشته کاهش زیادی نداشته باشد، اما تعداد کالاهای فروخته‌شده کمتر شده باشد. این تفاوت برای ارزیابی واقعی وضعیت بازار اهمیت زیادی دارد.
دیجیتالی شدن هم سهم خود را می‌گیرد
تمام کاهش مصرف را البته نمی‌توان به شرایط اقتصادی نسبت داد.
گسترش تلفن همراه، تبلت، لپ‌تاپ و محتوای آموزشی دیجیتال نیز به تدریج بخشی از نیاز به کاغذ و نوشت‌افزار را کاهش داده است.
دانش‌آموزان و به‌ویژه دانشجویان بخشی از جزوه‌ها، فایل‌ها و منابع آموزشی را به شکل دیجیتال نگهداری می‌کنند؛ رفتاری که در بلندمدت می‌تواند ساختار مصرف کاغذ و دفتر را تغییر دهد.
در نتیجه بازار لوازم‌تحریر همزمان تحت تأثیر دو جریان قرار گرفته است: فشار اقتصادی که مصرف را اجباری کاهش می‌دهد و تحول فناوری که بخشی از مصرف سنتی را اساساً غیرضروری می‌کند.
بازار مدرسه، بدون جشن خرید
تا آغاز سال تحصیلی زمان زیادی باقی نمانده و ممکن است بخشی از تقاضای به تعویق افتاده در روزهای پایانی شهریور وارد بازار شود، اما نشانه‌های فعلی از بازگشت رونق سنتی حکایت ندارد.
افزایش قیمت‌ها، کاهش قدرت خرید، استفاده مجدد از کالاهای سال گذشته، خرید مرحله‌ای و حرکت به سمت برندها و محصولات اقتصادی‌تر، مجموعه‌ای از عوامل را ساخته‌اند که شکل بازار را تغییر داده است.
لوازم‌تحریر در حال فاصله گرفتن از یک خرید فصلی و بعضاً تفننی و تبدیل شدن به کالایی است که بر مبنای «نیاز فوری» خریداری می‌شود.
شاید به همین دلیل است که در آستانه بازگشایی مدارس، خیابان‌ها هنوز آن شلوغی همیشگی را ندارند و پشت ویترین‌های رنگارنگ، فروشندگانی ایستاده‌اند که بیش از کمبود دفتر و خودکار، نگران کمبود مشتری هستند.
شهریور آمده است؛ اما آن‌طور که فعالان این بازار می‌گویند، هنوز «بوی سر کلاس» نمی‌آید.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمی‌شود و دیدگاه‌های حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما می‌تواند شروع یک گفت‌وگوی سازنده باشد.