برنج ممنوعه در گیلان زیر کشت رفت / روزگاری مخصوص اشراف و امروز در شالیزارهای شمال

برنج سیاه یا بنفش که در برخی منابع با عنوان «برنج ممنوعه» نیز از آن یاد میشود، نوعی برنج رنگی با سابقهای طولانی در شرق آسیا و ارزش غذایی بسیار بالاست

برخی کشاورزان در گیلان و مازندران، قطب تولید برنج ایران، در سال‌های اخیر به‌صورت محدود کشت نوعی برنج آسیایی را آغاز کرده‌اند که با نام «برنج سیاه»، «برنج بنفش» یا «برنج ممنوعه» شناخته می‌شود. این برنج که دانه‌هایی تیره‌رنگ دارد و پس از پخت به رنگ بنفش درمی‌آید، در کشورهایی مانند ژاپن و چین کشت می‌شود و به‌دلیل ارزش غذایی بالا، رنگ خاص و تولید محدود، از گران‌قیمت‌ترین و کمیاب‌ترین ارقام برنج جهان به شمار می‌رود.

مژده عاشوری، گیاه‌پزشک و بهره‌بردار مزرعه برنج بنفش در استان گیلان، در گفت‌وگو با همشهری گفت که علاقه‌مندی شخصی‌اش به گیاهان کمیاب و کمتر شناخته‌شده، یکی از انگیزه‌های اصلی کشت این محصول بوده است. وی افزود که برنج بنفش بر اساس منابع علمی، سرشار از آنتی‌اکسیدان و دارای ارزش غذایی بسیار بالاست و نمونه‌های وارداتی آن قیمت بالایی دارند که برای بسیاری از مصرف‌کنندگان قابل تهیه نیست. به گفته او، هدف از کشت این محصول افزایش دسترسی مردم به این برنج ارزشمند است.

عاشوری با اشاره به اینکه منشأ این محصول شرق آسیاست، گفت که در برخی منابع از آن با عنوان برنج ممنوعه یاد شده و گفته می‌شود که در گذشته مصرف آن به طبقات خاصی محدود بوده است. وی درباره وضعیت کشت برنج بنفش در ایران نیز گفت که چند سالی است این محصول در استان مازندران کشت می‌شود و پس از انتشار تصاویر مزرعه آن‌ها، افراد زیادی از کشت این برنج در نقاط مختلف کشور خبر داده‌اند.

این گیاه‌پزشک که حدود ۱۰ سال است در حوزه کشاورزی فعالیت دارد، با بیان اینکه فقط ۲۰۰ گرم بذر از این رقم در اختیارش قرار گرفته است، پیش‌بینی کرد که اواسط مرداد ماه، از این میزان بذر اولیه حدود ۲۰ کیلوگرم محصول برداشت شود که برای بذرگیری و توسعه کشت در سال آینده استفاده خواهد شد تا سطح زیر کشت به‌تدریج افزایش یابد.

وی در ادامه با اشاره به چالش‌های توسعه تجاری این محصول گفت که با وجود استقبال برخی افراد برای دریافت بذر، قیمت تمام‌شده برنج بنفش نسبت به برنج معمولی بالاتر است و فرآیند تبدیل و فرآوری آن با امکانات فعلی کارخانه‌های شالیکوبی که عمدتاً برای تولید برنج سفید طراحی شده‌اند، دشوارتر و پرهزینه‌تر است. از این رو، توسعه گسترده کشت آن نیازمند بررسی بازار و فراهم شدن زیرساخت‌های لازم است.

ریشه تاریخی؛ برنج مخصوص پادشاهان

برنج سیاه برای نزدیک به ۴۰۰۰ سال در چین کشت میشد. در دوران باستان، این برنج به دلیل کمیابی و ارزش غذایی بالا، به «برنج ممنوعه» معروف بود و مصرف آن به طبقه اشراف و پادشاهان محدود میشد تا سلامتی و طول عمرشان را تضمین کند . امروزه این برنج در کشورهای مختلفی مانند چین، هند، ژاپن، کره، اندونزی، تایلند، فیلیپین، و اخیراً به صورت محدود در ایران (گیلان و مازندران) کشت میشود .

 ترکیبات و ارزش غذایی

رنگ متمایز این برنج، که پس از پخت به بنفش تیره تغییر میکند، ناشی از وجود آنتوسیانین ها در لایه های بیرونی دانه است. آنتوسیانین ها یک آنتی اکسیدان قوی با خواص ضدالتهابی و محافظتی هستند و به برنج سیاه این توانایی را میدهند که بالاترین میزان فعالیت آنتی اکسیدانی را در بین انواع برنج داشته باشد.

از نظر ترکیبات تغذیه ای، برنج سیاه در هر ۱۰۰ گرم (حدود سه ونیم اونس) حاوی ۹ گرم پروتئین است که از برنج قهوه ای (۷ گرم) بیشتر است. همچنین منبع خوبی از آهن محسوب میشود و فیبر بالایی دارد . یک چهارم فنجان (۴۵ گرم) برنج سیاه خام، ۱۶۰ کالری، ۱.۵ گرم چربی، ۴ گرم پروتئین، ۳۴ گرم کربوهیدرات، ۱ گرم فیبر و ۶ درصد از نیاز روزانه به آهن را تأمین میکند .

فواید بالقوه برای سلامتی

مطالعات علمی متعدد به خواص بالقوه این برنج اشاره دارند، اما بسیاری از این یافته ها در مراحل اولیه پژوهشی قرار دارند :

آنتی اکسیدان قوی: بالاترین میزان آنتی اکسیدان را در میان برنجها دارد و با بیش از ۲۳ نوع ترکیب گیاهی آنتی اکسیدانی به مبارزه با رادیکالهای آزاد و استرس اکسیداتیو کمک میکند .

سلامت قلب: آنتی اکسیدان های موجود در آن (به ویژه فلاونوئیدها و آنتوسیانین ها) با کاهش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و بهبود سطح کلسترول و تریگلیسیرید مرتبط هستند .

سلامت چشم: منبع غنی از لوتئین و زآگزانتین است؛ دو کاروتنوئید که به عنوان آنتی اکسیدان از چشمها در برابر آسیب رادیکالهای آزاد محافظت میکنند .

کنترل قند خون: دارای شاخص گلیسمی پایین تری است و میتواند گزینه ای مناسبتر برای افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ باشد، چرا که با افزایش فیبر به کاهش سرعت جذب قند کمک میکند .