اقتصاد ایران روی یک اسکله؛ چرا بیشتر تجارت کشور به بندر شهید رجایی وابسته است؟
بازتاب– بندر شهید رجایی گره اصلی اتصال بخش بزرگی از تجارت دریایی ایران به بازار جهانی است. این تمرکز هزینه حمل و سرمایهگذاری را کاهش داده، اما هر حادثه یا توقف عملیاتی را به مسئلهای برای زنجیره تأمین کل کشور تبدیل میکند.
بر اساس آمار اعلامشده از سوی سازمان بنادر، شهید رجایی حدود ۷۰ درصد ترانزیت کالا، بیش از ۵۸ درصد عملیات غیرنفتی، ۴۳ درصد عملیات نفتی و نزدیک به ۸۵ درصد عملیات کانتینری بنادر کشور را انجام میدهد. بنابراین، عبارت «بیشتر تجارت کشور» باید دقیق تفسیر شود: سهم بندر در همه انواع تجارت یکسان نیست، اما در کانتینر و عملیات غیرنفتی نقشی مسلط دارد.
چرا تجارت در یک بندر متمرکز شده است؟
تمرکز در بندر شهید رجایی نتیجه چند دهه سرمایهگذاری در اسکله، محوطه کانتینری، گمرک، انبار، دسترسی جادهای و ریلی و حضور شرکتهای کشتیرانی است.
خطوط کشتیرانی ترجیح میدهند در بندری توقف کنند که حجم بار بالا، خدمات متنوع و امکان تخلیه سریع داشته باشد. صاحبان کالا نیز بندری را انتخاب میکنند که مسیرهای منظمتر و شرکتهای بیشتری در آن فعالاند.
این روند یک چرخه ایجاد میکند: بار بیشتر، سرمایهگذاری بیشتر جذب میکند و سرمایهگذاری بیشتر، بار بیشتری به بندر میآورد.
مزیت مقیاس یا تمرکز پرخطر؟
تمرکز عملیات میتواند هزینه هر کانتینر را کاهش دهد و کارایی را بالا ببرد. اما از سوی دیگر، یک نقطه شکست بزرگ ایجاد میکند.
حادثه صنعتی، اختلال سایبری، شرایط جوی، محدودیت امنیتی، توقف گمرکی یا آسیب به خطوط جاده و راهآهن میتواند جریان بزرگی از کالا را مختل کند.
تجربه حادثه بندر شهید رجایی نیز نشان داد آثار بحران فقط به خسارت فیزیکی محدود نمیشود. ماهها بعد، برخی واردکنندگان درباره تعیین تکلیف کالای آسیبدیده و تعهدات ارزی خود اعتراض داشتند.
این مسئله نشان میدهد برنامه تابآوری باید علاوه بر عملیات بندری، گمرک، بانک، بیمه و تعهدات ارزی را نیز در بر گیرد.
آیا بندر جایگزین داریم؟
ایران بنادر مهم دیگری مانند امام خمینی، شهید بهشتی چابهار، بوشهر، امیرآباد و انزلی دارد. اما این بنادر بهسادگی جایگزین کامل شهید رجایی نیستند.
عمق آب، تجهیزات کانتینری، ظرفیت انبار، خطوط منظم کشتیرانی، اتصال ریلی، نوع کالا و فاصله تا مراکز مصرف در هر بندر متفاوت است. انتقال بار فقط با دستور اداری انجام نمیشود؛ صاحب کالا و شرکت کشتیرانی باید از نظر زمان و هزینه قانع شوند.
برای مثال، بندری ممکن است ظرفیت اسمی خالی داشته باشد، اما جاده یا راهآهن متصل به آن توان انتقال سریع حجم زیاد کالا را نداشته باشد.
تابآوری چگونه ساخته میشود؟
کاهش ریسک به معنای تضعیف بندر شهید رجایی نیست. این بندر باید توسعه یابد، اما همزمان ظرفیت عملیاتی بنادر جایگزین نیز واقعی و قابل استفاده شود.
اقدامهای ضروری عبارتاند از:
- افزایش تجهیزات کانتینری در بنادر منتخب؛
- توسعه خطوط ریلی و جادهای پشتیبان؛
- استقرار سامانههای گمرکی جایگزین؛
- قرارداد اضطراری با اپراتورها و کشتیرانیها؛
- امکان انتقال سریع پروندههای گمرکی؛
- بیمه مؤثر کالا و مسئولیت اپراتورها؛
- مانور عملیاتی برای توقف فرضی بندر اصلی.
برنامه جایگزین زمانی معتبر است که در عمل آزمایش شده باشد، نه اینکه فقط در اسناد بحران وجود داشته باشد.
هزینه توقف بندر را چگونه محاسبه کنیم؟
برای سنجش ریسک باید مشخص شود هر روز توقف چه میزان کانتینر و کالای فله را به تأخیر میاندازد و کدام صنایع به آن وابستهاند.
مواد اولیه کارخانه، قطعات خودرو، دارو، کالای اساسی و تجهیزات تولید پیامد یکسانی ندارند. تأخیر یک محموله مصرفی ممکن است فقط هزینه انبار ایجاد کند، اما تأخیر یک قطعه کلیدی میتواند خط تولید را متوقف کند.
از این رو، گزارش تابآوری باید کالاها را بر اساس حساسیت زمانی و امکان جایگزینی طبقهبندی کند.
نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
دیدگاههای حاوی الفاظ نامناسب، توهین، تهمت یا افترا منتشر نمیشوند.