نوجوانان امروز بخش قابلتوجهی از زندگی خود را در فضایی میگذرانند که خانواده، مدرسه و حتی خود او کنترل کاملی بر آن ندارند. شبکههای اجتماعی و سامانههای هوشمند فقط ابزارهایی برای سرگرمی و ارتباط نیستند؛ بلکه آنچه میبینیم، دنبال میکنیم، دوست داریم و حتی آنچه از خود و دیگران تصور میکنیم، میتواند تحت تأثیر سازوکارهایی قرار گیرد که در پسِ صفحه نمایش فعالیت میکنند.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که پای کودکان و نوجوانان در میان باشد؛ نسلی که هویت، ارزشها و نگاهش به جهان هنوز در حال شکلگیری است.
محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان، از نسلی میگوید که آن را «فرزندان الگوریتم» مینامد؛ نوجوانانی که بخشی از هویت، روابط اجتماعی، سلیقه، الگوهای مصرف و حتی تصویری که از خود دارند، در تعامل مداوم با الگوریتمها شکل میگیرد.
از هیپیهای دیروز تا فرزندان الگوریتم
سیدناصری در گفتوگو با خبرآنلاین بیان کرد: «در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، جوانانی که بعدها با عنوان “هیپی” شناخته شدند، در اعتراض به نظم مسلط، جنگ، مصرفگرایی و سبک زندگی رایج، به دنبال تجربهای متفاوت از زندگی رفتند. ایران نیز در دهه ۱۳۵۰ یکی از ایستگاههای مسیر مشهور “هیپی تریل” بود؛ مسیری که بسیاری از جوانان غربی را به سوی شرق میکشاند.»
وی افزود: «بیش از نیم قرن بعد، دیگر خبری از آن جادهها نیست، اما شکل تازهای از فاصله گرفتن نسل جوان از الگوهای سنتی خانواده، مدرسه و جامعه در حال شکلگیری است؛ این بار نه در خیابان و جاده، بلکه در صفحه تلفن همراه، شبکههای اجتماعی و سامانههایی که هر لحظه رفتار کاربران را تحلیل میکنند.»
الگوریتمها؛ معماران نامرئی تجربه نوجوانان
به گفته این پژوهشگر، امروز الگوریتمها صرفاً پیشنهاددهنده محتوا نیستند؛ آنها در حال تبدیل شدن به معماران نامرئی تجربه انسانی هستند.
سیدناصری تصریح کرد: «الگوریتمها تصمیم میگیرند نوجوان چه چیزی را بیشتر ببیند، چه کسی برای او الگو شود، از چه موضوعی خشمگین یا خوشحال شود و حتی چه برداشتی از موفقیت، زیبایی، بدن، ثروت یا روابط انسانی پیدا کند.»
وی با تأکید بر اینکه این اتفاق به معنای پایان نقش خانواده نیست، گفت: «انحصار خانواده در فرایند جامعهپذیری از بین رفته است؛ اگر خانواده و مدرسه زبان این نسل را نشناسند، شکاف میان نسلها هر روز عمیقتر خواهد شد.»
چالش هویت در عصر دیجیتال
سیدناصری درباره تأثیر فضای مجازی بر هویت نوجوانان هشدار داد و گفت: «دوران نوجوانی، دورهای است که فرد تلاش میکند پاسخ دهد “من چه کسی هستم؟” اما وقتی بخش زیادی از این فرآیند در محیطی رخ میدهد که دائماً مقایسه، نمایش، تأیید اجتماعی و دیدهشدن را تقویت میکند، خطر آن وجود دارد که نوجوان به جای شناخت خود، به دنبال ساختن تصویری قابل قبول برای دیگران باشد.»
وی همچنین به نقش شبکههای اجتماعی در ایجاد «چرخه مقایسه دائمی، اضطراب، احساس ناکافی بودن و وابستگی به تأیید دیگران» اشاره کرد.
ضرورت بازتعریف حقوق کودک در عصر هوش مصنوعی
این پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان با اشاره به اینکه کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹ تصویب شده است، گفت: «در گذشته وقتی از حریم خصوصی کودک صحبت میکردیم، بیشتر درباره نامه شخصی یا اطلاعات خانوادگی سخن میگفتیم. اما امروز دادههای کودک نیز بخشی از هویت اوست؛ تصویر، صدا، علایق، رفتارهای آنلاین و حتی الگوهای احساسی او میتواند ذخیره، تحلیل و استفاده شود.»
وی بر «حق کودک بر استقلال شناختی» تأکید کرد و افزود: «کودک باید فرصت داشته باشد افکار، علایق و تصمیمهای خود را آزادانه شکل دهد، نه اینکه بهصورت نامرئی تحت تأثیر الگوریتمهایی قرار گیرد که برای افزایش زمان حضور، مصرف یا سود اقتصادی طراحی شدهاند.»
راهکارهای مواجهه با چالشهای نسلی
سیدناصری با اشاره به دوگانگی والدین میان «آزادی کامل» یا «ممنوعیت کامل»، گفت: «هیچکدام پایدار نیست. کودکی که در جهان دیجیتال متولد شده، نمیتواند و نباید بهطور کامل از فناوری جدا شود، اما رها کردن او نیز خطرناک است.»
وی نقش والدین را از «کنترلگر» به «همراه و راهنما» تغییر داد و تأکید کرد: «والدین باید به جای اینکه دائماً بپرسند “چقدر در گوشی بودی؟”، بپرسند: “چه چیزی دیدی؟ چه احساسی پیدا کردی؟ آیا چیزی تو را ناراحت یا نگران کرد؟” گفتوگو مهمتر از نظارت است.»
وی همچنین بر نقش مدارس در آموزش مهارتهایی مانند سواد رسانهای، تفکر انتقادی، اخلاق دیجیتال، شناخت الگوریتمها و مدیریت سلامت روان در فضای آنلاین تأکید کرد.
سیدناصری در پایان گفت: «بزرگترین تهدید آینده، هوش مصنوعی نیست؛ بزرگترین تهدید، جامعهای است که بدون آمادگی وارد عصر هوش مصنوعی شود. شاید تفاوت هیپیهای دیروز و فرزندان الگوریتم امروز نیز همین باشد: هیپیها جهان دیگری را جستوجو میکردند؛ اما نسل امروز، جهانهای بیشماری را در صفحهای کوچک با خود حمل میکند. مسئولیت ما این است که کمک کنیم این جهانها، به جای از بین بردن کودکی، به رشد انسانیتر آن کمک کنند.»
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.