چرا ایران در تنگه هرمز دست بالا را دارد؟

تنگه هرمز نزدیک به چهار هفته است که عملاً مسدود شده و این امر هرج و مرجی را در بازارهای جهانی نفت ایجاد کرده؛ بی آنکه چشم انداز روشنی برای پایان آن وجود داشته باشد.

تهدیدها و حملات ایران، ریسک عبور و مرور را تا حدی افزایش داده که تقریباً تمامی ترافیک این آبراه باریک متوقف شده است. این مسیر، شریان اصلی انتقال حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی جهان، علاوه بر کودهای شیمیایی مورد نیاز برای تولید محصولات کشاورزی حیاتی به شمار میرود.

با عمیق تر شدن بحران انرژی، دونالد ترامپ از تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به این محاصره سخن گفته و همزمان از اعزام هزاران نیروی نظامی دیگر به خاورمیانه و بررسی امکان اسکورت نفتکش ها توسط نیروی دریایی ایالات متحده خبر داده است.

با این حال ایران از جهات مختلفی همچنان دست بالا را دارد. کارشناسان این برتری را تا حدی مدیون شیوه های جنگ نامتعارف این کشور از جمله استفاده از پهپادهای ارزان قیمت و مین های دریایی و تا حدی دیگر ناشی از موقعیت جغرافیایی آن می دانند. ترکیب این دو عامل، دفاع از کشتی ها یا تأمین امنیت نظامی تنگه را برای ایالات متحده و دیگر کشورها دشوارتر می کند.

حفظ این کنترل برای ایران سودآور است. مقامات ایرانی اعلام کرده اند که به دریافت هزینه برای عبور ایمن برخی نفتکش ها از تنگه ادامه خواهند داد. این ادعا در پی گزارشی از سوی «لویدز لیست اینتلیجنس» مطرح شد که به نقل از منابعی اعلام کرده بود حداقل دو کشتی مبالغ هنگفتی را برای عبور پرداخت کرده اند.

چرا موقعیت جغرافیایی به سود ایران است؟

به گفته شرکت تحلیل داده های حمل ونقل «وورتکسا»، تنگه هرمز در باریکترین نقطه خود حدود ۲۴ مایل (حدود ۳۸.۵ کیلومتر) عرض دارد و تقریباً تمامی ترافیک دریایی از دو مسیر اصلی و حتی باریکتر آن عبور میکند.

نیک چایلدز، همکار ارشد برنامه نیروهای دریایی و امنیت دریایی در مؤسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (آیآیاساس) میگوید:

به دلیلی از این آبراه به عنوان یک نقطهٔ گلوگاهی یاد می شود. در دنیا نقاط گلوگاه بسیاری وجود دارد، اما می توان استدلال کرد که این نقطه به دلیل نبود مسیرهای جایگزین، چالشی منحصربه فرد است.

بخشی از دشواری برای کشتی ها و هرگونه عملیات احتمالی اسکورت، محدودیت شدید فضای مانور است. کوین رولندز، ویراستار نشریه اندیشکده «رویال یونایتد سرویسز اینستیتیوت» توضیح میدهد:

در اقیانوس باز همیشه امکان تغییر مسیر وجود دارد، اما در یک نقطه گلوگاه یا دریای باریک، این گزینه غیرممکن است. این بدان معناست که ایران لزوماً نیازی به جستجو و یافتن اهداف خود ندارد؛ میتواند بنشیند و منتظر بماند.

به گفته او، این شرایط عملاً یک «منطقه مرگ» ایجاد میکند که در آن زمان هشدار برای یک حمله میتواند تنها چند ثانیه باشد.

علاوه بر این، ایران تقریباً ۱۰۰۰ مایل (حدود ۱۶۰۰ کیلومتر) خط ساحلی دارد که میتواند از آن برای شلیک موشکهای ضدکشتی استفاده کند. خط ساحلی طولانی خلیج فارس نیز به ایران امکان میدهد فراتر از خود تنگه را هدف قرار دهد.

رولندز که پیشتر رئیس مرکز مطالعات استراتژیک نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا بوده، در ایمیلی به سی ان ان گفت:

در سمت شمالی و متعلق به ایران، منطقه هموار نیست. تپه ها، کوهها، دره ها، مناطق مسکونی و جزایر دور از ساحل وجود دارند. همه این موارد تشخیص تهدیدهای قریبالوقوع را دشوارتر کرده و پنهان کردن سامانه های تسلیحاتی سیار را برای ایران آسانتر میسازد.

کشتیها در تنگه هرمز با چه تهدیدهایی روبرو هستند؟

تحلیلگران معتقدند از زمان آغاز جنگ، توانایی ایران برای وارد کردن آسیب به کشتی های تجاری از طریق طیف توانمندیهای تهاجمی اش کاهش یافته است. با این حال، رولندز میگوید:

کاهش ریسک به صفر تقریباً غیرممکن است و میتوان انتظار داشت که کشتی ها برای مدتی با سطح باقیمانده از تهدید از سوی برخی یا همه این سامانه ها روبرو باشند.

به گفته رولندز، پیچیدگی تهدیدها بدان معناست که هرگونه عملیات اسکورت کشتیها احتمالاً باید فراتر از یک کاروان سنتی متشکل از ناوهای جنگی که جلو و پشت نفتکش ها حرکت میکنند، باشد. او توضیح داد که به احتمال زیاد یک مأموریت دریایی از رویکرد دفاع لایه لایه با استفاده از نظارت ماهواره ها، هواپیماهای گشتزنی و پهپادها بهره خواهد برد و کشتی ها ممکن است مسیر مشخصی را طی کنند که از مین پاکسازی شده است.

نیک چایلدز از آیآیاساس میگوید آمریکا توانسته بسیاری از توانمندیهای متعارف دریایی ایران را تضعیف کند، اما بیشترین تهدید همچنان از سوی زرادخانه نامتعارف ایران نظیر پهپادها، شناورهای تندروی کوچک و حتی قایق های بدون سرنشین مملو از مواد منفجره ناشی میشود. او افزود:

اگر ایرانیها تصمیم به مین گذاری بگیرند، میتوانند مین ها را از پشت یک داو (قایق بادبانی) به ظاهر بیضرر به آب بیندازند. اگرچه آمریکا احتمالاً حساب زیردریاییهای بزرگ ایران را رسیده، اما هنوز باید زیردریاییهای کوتوله ای را در نظر داشت که میتوانند در آبهای کم عمق فعالیت کنند.

متحدان آمریکا از جمله بریتانیا، فرانسه و بحرین نیز در حال تدوین طرحهای عملی برای حفاظت از کشتیرانی بین المللی در این آبراه هستند.

اکنون وضعیت چگونه است؟

ایران به حداقل ۱۹ فروند کشتی در نزدیکی تنگه هرمز، خلیج فارس و دریای عمان حمله کرده است. تحلیلگران اشاره میکنند که ایران حتی برای موفقیت در هدف خود برای مختل کردن تجارت جهانی انرژی نیازی به نابودی کشتی ها ندارد. تا زمانی که سطح تهدید به اندازه کافی بالا باقی بماند، شرکتهای کشتیرانی بعید است ریسک از سرگیری ترانزیت را بپذیرند. البته شماری از کشتی های مرتبط با ایران، چین، هند و پاکستان موفق به عبور از تنگه شده اند.

ایران اعلام کرده که «شناورهای غیرخصومت آمیز» در صورت هماهنگی با مقامات ایران می توانند از تنگه عبور کنند. گزارش لویدز لیست اینتلیجنس حاکی است که حداقل ۱۶ فروند کشتی موفق به عبور شده اند، از جمله یک کشتی که به گفته منابع، ۲ میلیون دلار هزینه پرداخت کرده و همچنین چندین نفتکش «زامبی» که از هویت جعلی کشتی های از رده خارج شده استفاده میکردند.

حتی اگر تردد نفتکشها از سر گرفته شود، پاکسازی ترافیک معوق زمان بر خواهد بود. به گفته سازمان بین المللی دریانوردی، نزدیک به ۲۰۰۰ فروند کشتی در داخل خلیج فارس گرفتار شده اند.

دولت ترامپ بر پیشرفت هایی که در زمینه دیپلماتیک حاصل شده تأکید دارد. در مقابل، ایران میگوید با آمریکا در حال مذاکره نیست، هرچند تبادل پیام از طریق واسطه ها را تأیید کرده است.

صحبتهای ترامپ از مذاکره در حالی مطرح می شود که هزاران تفنگدار دریایی و ملوان آمریکایی دیگر به سمت خاورمیانه در حرکتند. دو مقام آمریکایی این هفته به سی ان ان گفتند که یازدهمین یگان اعزامی تفنگداران دریایی و گروه آمفیبی «باکسر» در راه هستند. این یگانها معمولاً برای مأموریت هایی مانند تخلیه و عملیات آبی-خاکی مورد استفاده قرار گرفته اند و همین امر گمانه زنیها را درباره احتمال عملیات زمینی افزایش داده، هرچند دولت ترامپ تاکنون اعلام کرده است عملیات زمینی در ایران را منتفی میداند.

کارشناسان نظامی میگویند آمریکا ممکن است روی این نکته حساب کند که صرف حضور یگان اعزامی تفنگداران دریایی و دیگر داراییهای دریایی در منطقه به عنوان یک تهدید، برای تغییر محاسبات ایران کافی باشد.

ترامپ همچنین تهدید کرده که در صورت ادامه انسداد تنگه هرمز، اهداف بیشتری را در ارتباط با تجارت نفت ایران مورد حمله قرار خواهد داد. جمعه گذشته، نیروهای نظامی آمریکا تأسیسات نظامی در جزیره خارک را که محل صدور حدود ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران است، هدف قرار دادند. تأسیسات مرتبط با تجارت نفت در این جزیره که تحت کنترل دولت است، آسیب ندیدند، اما ترامپ هشدار داده که ممکن است آنها در نوبت بعدی باشند که نشانگر تشدید بیشتر تنشها خواهد بود.