نیمی از تهران با کمبود امکانات اولیه دست‌وپنجه نرم می‌کند / ۱۸۴ محله کم‌برخوردار

۵۲ درصد از محلات پایتخت در زمره مناطق کم‌برخوردار قرار دارند؛ این محرومیت شامل چهار دسته «محرومیت کالبدی و زیرساختی»، «محرومیت اقتصادی»، «محرومیت اجتماعی و نهادی» و «محرومیت محیطی» می‌شود.

مرکز پژوهش‌های مجلس در یکی از گزارش‌های اخیر خود، داده‌های محلات کم‌برخوردار تهران را منتشر کرده است. نکته قابل توجه در این داده آن است که از ۳۵۳ محله در ۲۲ منطقه تهران، ۱۸۴ محله کم‌برخوردار هستند.

بازتاب_ در حالی که عمده محلات کم‌برخوردار در جنوب شهر واقع شده‌اند، اما محلات کم‌برخورداری در نیمه شمالی شهر نیز وجود دارند. احتمالاً بخشی از محلات کم‌برخوردار شمال شهر، سکونتگاه‌های غیررسمی در دل شمال پایتخت یا محلات فرسوده در این نقاط هستند، اما تعداد محلات کم‌برخوردار در شمال تهران بالاتر از سکونتگاه‌های غیررسمی و محلات فرسوده در این مناطق است. در واقع باید اذعان کرد که این روزها فقر شهری از نیمه جنوبی شهر فراتر رفته و مناطق میانی شهر را نیز به خود درگیر کرده است. در عین حال کمبود سرانه خدمات شهری نسبت به استانداردها حتی در شمال تهران نیز مشهود بوده و بر کیفیت محلات در نیمه شمالی شهر نیز اثر منفی برجای گذاشته است.

سرعت تولید فقر بیش از اقدامات درمانی

محمدسعید ایزدی، رئیس اسبق نهاد بازآفرینی کشور، ناترازی اجتماعی، اقتصادی و خدماتی در ۱۸۴ محله از ۳۵۳ محله شهر تهران را ناشی از سرعت بالای «تنزل کیفیت زندگی و افت مکانی در محلات» نسبت به اقدامات «درمانی» برای حل چالش‌ها می‌داند و معتقد است: طی ۴ دهه گذشته اقداماتی در جهت بهبود کیفیت زندگی در محلات مختلف در شهر تهران و سایر کلان‌شهرها انجام شده، اما همواره سرعت ایجاد چالش از رسیدگی به وضعیت محلات بیشتر بوده و همین موضوع باعث شده است امروز ۵۲ درصد محلات تهران در زمره محلات «کم‌برخوردار» قرار گیرد.

بنابراین اگر داده تعداد محلات کم‌برخوردار در دهه گذشته در اختیار بود، احتمالاً تعداد محلات کمتر از امروز بود؛ همان‌گونه که جمعیت کنونی افراد حاشیه‌نشین، افراد ساکن سکونتگاه غیررسمی و بافت فرسوده امروز به‌مراتب بالاتر از دهه گذشته است. این در حالی است که در این بازه زمانی اقداماتی برای حل چالش بدمسکن‌ها در کشور انجام شده، اما متأسفانه سرعت تولید فقر به‌مراتب بالاتر از اقدامات درمانی بوده است. در واقع اقدامات درمانی زمانی نتیجه‌بخش است که همراه با اقدامات پیشگیرانه شود.

این کارشناس شهری ادامه می‌دهد: اختلاف قدیمی و تقابل میان دولت و شهرداری یکی از دلایل دیگر وضعیت کنونی و افزایش محلات کم‌برخوردار است؛ توانمندسازی مردم و محلات موضوعی نیست که شهرداری یا دستگاه دولتی بتوانند به شکل مجزا از عهده آن برآیند.

ایزدی افزود: در دهه ۹۰ طرح‌های بازآفرینی شهری تهیه و اولویت‌ها تعیین شد؛ اما عدم تخصیص اعتبار مانع از آن شد که محلات کم‌برخوردار بهسازی شوند. در حالی که شهر و شهروندان از گذشته با چالش فقر و کم‌برخورداری مواجه هستند، دو جنگ اخیر و به‌خصوص پس از جنگ اسفند، بخش قابل‌توجهی از قشر متوسط به زیر خط فقر منتقل شده‌اند. بنابراین پدیده فقر شهری بعد از جنگ ۴۰ روزه به شدت تقویت شده است.

نتیجه سیاست‌های نقطه‌ای در فقرزدایی

حسین ایمانی‌جاجرمی، جامعه‌شناس حوزه شهری، در خصوص علل عدم حل چالش محلات کم‌برخوردار شهری به سیاست «جدایی‌گزینی طبقاتی» یا «شکاف درآمدی و برخورداری» در کشور اشاره کرد و گفت: طی ۴۰ سال اخیر شهرها و مردم با چالش جدی جدایی‌گزینی طبقاتی و شکاف درآمدی مواجه بوده‌اند و این موارد نه‌تنها مرتفع نشده‌اند که در مسیر تشدید نیز بوده‌اند. در عین حال در کشور هیچ‌گاه به فقر از منظر شهری نگاه نشده است.

وی ادامه داد: رسیدگی به مسئله «فقر شهری» موضوعی بین‌سازمانی است که باید وزارت راه‌وشهرسازی، سازمان برنامه و بودجه، وزارت رفاه و تأمین اجتماعی، وزارت کشور و مدیریت شهری با سیاستی مشترک به آن ورود کنند. در غیر این صورت با اتخاذ سیاست موردی و در سطح محلی قابل حل نیست.

جاجرمی افزود: یکی از مأموریت‌های اصلی شوراها رسیدگی به مشکلات، نابرابری و عدم توزیع متناسب خدمات و سرانه‌ها به محلات مختلف در شهر است؛ با وجود این اغلب اعضای شوراهای شهر دغدغه این مسائل را ندارند. در واقع سیاست‌گذاران و مدیران شهری ما فهم درستی از «فقر شهری» و اهمیت آن ندارند.

اثر پدیده نوفرسوده در بافت فرسوده

محمدکریم آسایش، کنشگر و پژوهشگر شهری، در خصوص علت تعداد بالای محلات کم‌برخوردار در تهران به‌رغم ۴ دهه سیاست توسعه شهری و کشوری گفت: شهرها و محلات ما طی دهه‌های گذشته همواره در معرض «الگوی توسعه نابرابر» بوده‌اند؛ در الگوی توسعه نابرابر اگرچه رشد اتفاق می‌افتد و انباشت سرمایه ایجاد می‌شود، اما این انباشت مولد نیست؛ به‌نحوی که به «اشتغال» نمی‌انجامد.

وی ادامه داد: سیاست‌های شهری ما نیز در حوزه‌های مختلف در واقع به نفع طبقات دارا است. آسایش عامل بعدی در تشدید کم‌برخورداری در محلات تهران را متوجه نحوه بازآفرینی می‌داند و اضافه می‌کند: عمده اقدامات انجام‌شده در بخش بازآفرینی حول نوسازی پلاک‌ها و مشارکت مالک و سازنده رقم خورده است. در چنین شرایطی طبیعتاً مستاجران به‌عنوان اقشار ضعیف‌تر همان محله از هدف بازآفرینی حذف شده‌اند. در عین حال در مسیر بازآفرینی تک یا چند پلاک، بازآفرینی محله اجرایی نشده است و در چنین شرایطی امروز با پدیده «نو، فرسوده» در محلات تهران مواجه هستیم.

این پژوهشگر حوزه شهری ادامه داد: اگر اقتصاد شهرهای مولد بود، وضعیت می‌توانست متفاوت باشد؛ اما در برنامه‌های توسعه شهری، توسعه اقتصادی محلات هیچ‌گاه دیده نشده است. در کنار موارد یادشده، بخشی از محلات ما دچار تله فضایی فقر هستند. «تله فقر فضایی» شامل ویژگی «کالبدی-جغرافیایی» است که محله و فعالیت‌های واقع در آن را با اختلال مواجه می‌کند.

بر اساس جدول ارسالی، وضعیت محلات کم‌برخوردار تهران به تفکیک مناطق ۲۲گانه به شرح زیر است: