شروط ایران برای بازگشت به مذاکره با آمریکا چیست؟

در حالی که رایزنی‌های دیپلماتیک میان ایران و آمریکا با میانجی‌گری قطر و پاکستان ادامه دارد، تهران مجموعه‌ای از شروط را برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات با واشنگتن مطرح کرده است؛ مطالباتی که از لغو تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده تا پایان محاصره دریایی و توقف درگیری‌ها در منطقه را شامل می‌شود.

الجزیره در گزارشی در اول نوامبر، با استناد به اظهارات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به تشریح مطالبات تهران پرداخت. بر اساس این گزارش، ایران خواستار لغو تحریم‌هایی است که آمریکا پس از فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اعمال کرده، احیای معافیت‌های نفتی صادرشده در ماه ژوئن، کاهش حضور نظامی آمریکا در منطقه، به‌رسمیت شناختن مسیر جدید کشتیرانی در تنگه هرمز و پایان درگیری‌ها در همه جبهه‌ها، به‌ویژه حملات اسرائیل به لبنان است.

آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، از جمله منابع مالی بلوکه‌شده در قطر، و پایان محاصره دریایی بنادر ایران نیز از دیگر خواسته‌های تهران به شمار می‌روند.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز پیش‌تر در گفت‌وگو با الجزیره سه محور اصلی شروط ایران را پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و رفع محاصره دریایی اعلام کرده بود. او همچنین در اظهاراتی جداگانه بر ضرورت خودداری آمریکا از مداخله در امور داخلی ایران و توقف همکاری واشنگتن با مخالفان جمهوری اسلامی تأکید کرده است.

در مجموع، مطالبات مطرح‌شده از سوی مقام‌های ایرانی شامل رفع تحریم‌ها، آزادسازی منابع مالی، کاهش حضور نظامی آمریکا، پایان محاصره دریایی، توقف درگیری‌ها، تعیین تکلیف مسیر جدید کشتیرانی در تنگه هرمز و توقف مداخله آمریکا در امور داخلی ایران است؛ محورهایی که در برخی گزارش‌ها از آن‌ها با عنوان «هفت شرط ایران» یاد شده است.

طرح هفت‌روزه ایران چگونه به پیشنهاد دو روزه رسید؟

پیشنهاد اخیر ایران برای بازگشایی دو روزه تنگه هرمز، در ادامه طرحی مطرح شده که تهران در اواخر سپتامبر از طریق میانجی‌های قطری به واشنگتن ارائه کرده بود.

بر اساس طرح اولیه ایران، یک جدول زمانی هفت‌روزه برای اجرای توافق در نظر گرفته شده بود. طبق این برنامه، آمریکا باید در گام نخست محاصره دریایی بنادر ایران را لغو می‌کرد، معافیت‌های فروش نفت را بازمی‌گرداند و دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد می‌کرد. هم‌زمان نیز آتش‌بس در جبهه‌های مختلف برقرار می‌شد.

در ادامه، قرار بود تنگه هرمز در روز ششم بازگشایی شود و مذاکرات درباره توافق نهایی، از جمله پرونده هسته‌ای، در روز هفتم آغاز شود.

عباس عراقچی در آن زمان اعلام کرده بود که در صورت پذیرش طرح از سوی آمریکا، اجرای مراحل اولیه چهار تا پنج روز زمان می‌برد. با این حال، دونالد ترامپ در ۲۶ سپتامبر این پیشنهاد را رد کرد.

اکنون عراقچی می‌گوید قطر پیشنهاد داده بود زمان اجرای طرح به پنج روز کاهش پیدا کند و در رایزنی‌های جدید نیز پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز در مدت دو روز مطرح شده است.

البته این زمان‌بندی به معنای حل تمام اختلافات ایران و آمریکا در دو روز نیست؛ بلکه هدف، اجرای مقدمات مورد نظر تهران برای بازگشایی تنگه و فراهم کردن زمینه ازسرگیری مذاکرات است. موضوعاتی مانند پرونده هسته‌ای، تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی همچنان به مذاکره نیاز دارند.

در همین حال، قطر نیز طرح جداگانه‌ای برای پایان دادن به جنگ ارائه کرده بود. رویترز در ۲۸ اکتبر گزارش داد که پیشنهاد دوحه شامل یک برنامه هفت‌روزه برای اعتمادسازی میان طرفین و مشارکت چند کشور به‌عنوان ضامن اجرای توافق احتمالی بوده است؛ طرحی که با استقبال تهران مواجه نشد.

مذاکرات ایران و آمریکا در دوحه ادامه دارد

رایزنی‌های دیپلماتیک میان ایران و قطر در اول نوامبر وارد سومین روز متوالی خود شد. رویترز گزارش داد مذاکره‌کنندگان ایرانی و میانجی‌های قطری در دوحه برای دستیابی به توافقی با هدف پایان دادن به جنگ هشت‌ماهه گفت‌وگو کرده‌اند.

این رایزنی‌ها پس از سفر مقام‌های قطری به تهران در روز جمعه انجام شده و از طریق تماس‌های منظم با واشنگتن نیز هماهنگ می‌شود.

عراقچی درباره آخرین وضعیت مذاکرات اعلام کرده است که گفت‌وگوها در حال پیشرفت است، اما هنوز تصمیم نهایی درباره پیشنهاد مطرح‌شده گرفته نشده است. او همچنین تأکید کرده ایران هم برای دفاع و هم برای دیپلماسی آمادگی دارد.

قطر و پاکستان همچنان در تماس با مقام‌های ایرانی هستند و تلاش می‌کنند زمینه توافق میان تهران و واشنگتن را فراهم کنند. پاکستان نیز در ماه‌های گذشته با سفرهای مکرر عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، به تهران در روند میانجی‌گری مشارکت داشته است.

با این حال، عراقچی تأکید کرده که ایران در حال حاضر برنامه‌ای برای دیدار مستقیم با مقام‌های آمریکایی ندارد و گزارش‌های مربوط به چنین دیداری را گمانه‌زنی رسانه‌ای دانسته است. به گفته او، تصمیم درباره مستقیم یا غیرمستقیم بودن مذاکرات پس از پذیرش شروط ایران از سوی آمریکا گرفته خواهد شد.

نامه ونس به محسن رضایی؛ پیام دیپلماتیک یا تلاش برای اختلاف‌افکنی؟

در ادامه تحولات دیپلماتیک، ارسال نامه‌ای از سوی جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به محسن رضایی نیز به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز تبدیل شده است.

الجزیره گزارش داده که این نامه به رضایی رسیده و او لحن آن را متفاوت از مکاتبات قبلی دونالد ترامپ توصیف کرده است.

عباس عراقچی این مکاتبه را در صورتی که با هدف باز کردن باب گفت‌وگو انجام شده باشد، اقدامی مثبت دانسته، اما درباره احتمال تلاش آمریکا برای ایجاد اختلاف در داخل ایران هشدار داده است.

وزیر امور خارجه همچنین تأکید کرده که مذاکره‌کننده ارشد ایران همچنان محمدباقر قالیباف است و محسن رضایی نیز از این روند حمایت می‌کند.

در مقابل، دونالد ترامپ در ۲۹ اکتبر درباره محتوای نامه مدعی شد که ونس درباره کمک به تأمین تجهیزات پزشکی نوشته و موضوع آن مذاکره برای پایان جنگ نبوده است.

سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز اعلام کرده که نامه در حال بررسی است و پاسخ آن باید از سوی دبیر شورای عالی امنیت ملی داده شود.

احتمال حمله دوباره آمریکا به ایران؛ سایه جنگ بر مذاکرات

در شرایطی که رایزنی‌های غیرمستقیم ادامه دارد، نگرانی‌ها درباره احتمال ازسرگیری حملات نظامی علیه ایران همچنان پابرجاست.

دونالد ترامپ مدعی شده مذاکرات به‌خوبی پیش می‌رود، اما هم‌زمان تأکید کرده آمریکا هنوز اهدافی در ایران دارد که باید به آن‌ها رسیدگی شود. او همچنین احتمال اقدام نظامی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر را رد نکرده است.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز گفته ترامپ هنوز درباره حملات جدید تصمیم نگرفته و واشنگتن راه‌حل دیپلماتیک را ترجیح می‌دهد؛ هرچند آمریکا برای اقدام نظامی احتمالی آمادگی دارد.

آسوشیتدپرس در روزهای پایانی اکتبر گزارش داد که مقام‌های آمریکایی به برخی کشورهای منطقه و متحدان واشنگتن درباره احتمال حمله مجدد به ایران پس از انتخابات هشدار داده‌اند. به گفته دیپلمات‌های مطلع، عملیات احتمالی می‌تواند چند روز ادامه داشته باشد و واکنش تلافی‌جویانه ایران نیز زیرساخت‌های انرژی و تأسیسات حیاتی منطقه را در معرض خطر قرار دهد.

این خبرگزاری همچنین از اعزام ناو هواپیمابر «یواس‌اس تئودور روزولت» و چند شناور آبی‌ـ‌خاکی حامل تفنگداران دریایی آمریکا به خلیج فارس خبر داده است؛ جابه‌جایی‌ای که در مجموع حدود ۹ هزار نیروی نظامی را شامل می‌شود.

هم‌زمان، آکسیوس گزارش داده که بنیامین نتانیاهو برای انجام حملات جدید علیه ایران در روز سه‌شنبه، پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، به ترامپ فشار آورده است.

در سوی مقابل، مقام‌های ایرانی نیز بر آمادگی نظامی کشور تأکید دارند. عراقچی اعلام کرده نیروهای مسلح ایران بیش از هر زمان دیگری آماده‌اند و تهران برای همه سناریوها آمادگی دارد. محسن رضایی نیز از استفاده از تسلیحات جدید در صورت حمله مجدد سخن گفته است.

آیا توافق جامع ایران و آمریکا در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر است؟

با وجود ادامه رایزنی‌ها، تحلیلگران معتقدند اختلافات اساسی میان تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست و نمی‌توان صرفاً از فعال بودن کانال‌های دیپلماتیک، نتیجه گرفت که توافق نهایی نزدیک است.

چائه‌سونگ چون، رئیس اندیشکده ای‌ای‌آی کره جنوبی و استاد دانشگاه ملی سئول، به همراه سانگ‌جون لی، پژوهشگر این مؤسسه، در تحلیلی که اول اکتبر منتشر کردند، تأکید داشتند که اختلاف اصلی دو طرف بر سر ترتیب اجرای پیش‌شرط‌هاست.

به ارزیابی این تحلیلگران، ایران می‌خواهد ابتدا موضوع تنگه هرمز، محاصره دریایی و تحریم‌ها تعیین تکلیف شود، اما آمریکا اصرار دارد پرونده هسته‌ای ایران از همان ابتدای مذاکرات در دستور کار قرار بگیرد.

اندیشکده EAI همچنین هشدار داده که فعال ماندن کانال‌های ارتباطی لزوماً به معنای نزدیک بودن پایان جنگ نیست و شرایط موجود بیشتر به یک دوره جنگ فرسایشی شباهت دارد.

از سوی دیگر، شبکه اوپن نوکلیر نتورک نیز اختلاف بر سر غنی‌سازی اورانیوم، لغو تحریم‌ها و تضمین‌های امنیتی را از موانع اصلی دستیابی به توافق معرفی کرده است.

ارزیابی این شبکه نشان می‌دهد که احتمال دستیابی به توافقی جامع و مشابه برجام تا پایان سال ۲۰۲۶ پایین است و در مقابل، امکان توافقی محدود و موقت با هدف کاهش خطرات هسته‌ای و دریایی، تسهیل عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز و بازگشت بخشی از دسترسی‌های نظارتی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بیشتر خواهد بود.

در مجموع، آنچه اکنون در دوحه جریان دارد، بیش از آنکه نشانه قطعی پایان جنگ یا دستیابی به صلحی پایدار باشد، تلاشی برای جلوگیری از تشدید دوباره درگیری‌ها و رسیدن به تفاهمی مرحله‌ای است. اختلاف بر سر تحریم‌ها، محاصره دریایی، تنگه هرمز و پرونده هسته‌ای همچنان پابرجاست و تا زمانی که دو طرف درباره ترتیب اجرای تعهدات به توافق نرسند، نمی‌توان از دستیابی به توافق جامع و پایدار سخن گفت.