سود می‌گیریم و فقیرتر می‌شویم!

بازتاب– سپرده‌گذار در پایان سال عددی بیشتر از ابتدای سال در حساب خود می‌بیند؛ اما ممکن است با همان پول کالا و خدمات کمتری بخرد. در گزارشی که خبرگزاری مهر منتشر کرده، نرخ سود حقیقی سپرده یک‌ساله در سال ۱۴۰۴ را حدود منفی ۴۲ واحد درصد برآورد کرده است. این محاسبه براساس فاصله میان سود اسمی سپرده و تورم انجام شده و بیانگر افت شدید قدرت خرید پس‌اندازهای بانکی است.

بانک مرکزی نیز نرخ بازار بین‌بانکی را در پایان تیر ۱۴۰۵ نزدیک ۲۴ درصد اعلام کرده است؛ اما نرخ بین‌بانکی با سودی که مشتری عادی دریافت می‌کند یکسان نیست و بیشتر هزینه تأمین مالی میان بانک‌ها را نشان می‌دهد.

سود حقیقی یعنی چه؟

سود اسمی همان درصدی است که بانک در قرارداد اعلام می‌کند. سود حقیقی نشان می‌دهد پس از درنظرگرفتن افزایش قیمت‌ها، قدرت خرید سپرده‌گذار چه تغییری کرده است.

برای نمونه، اگر موجودی حساب ۲۰ درصد بیشتر شود اما سطح قیمت‌ها ۵۰ درصد بالا برود، صاحب حساب از نظر عددی سود کرده ولی توان خریدش کاهش یافته است. محاسبه دقیق سود حقیقی باید با فرمول تعدیل تورم انجام شود، اما پیام اصلی ساده است: سود کمتر از تورم، به معنای کاهش ارزش واقعی پول است.

رقم منفی ۴۲ واحد درصد یک برآورد رسانه‌ای است و نتیجه آن به نرخ تورم و نوع سپرده‌ای که مبنا قرار گرفته وابسته است. بنابراین نباید آن را برای همه سپرده‌گذاران و همه قراردادها یکسان دانست. برخی گواهی‌ها یا طرح‌های خاص ممکن است نرخ بالاتری داشته باشند، اما اصل شکاف میان سود و تورم پابرجاست.

چرا مردم هنوز پولشان را در بانک نگه می‌دارند؟

سپرده بانکی فقط برای سود نیست. نقدشوندگی، امنیت نسبی، امکان پرداخت و نداشتن نوسان روزانه از دلایل مهم نگهداری پول در بانک است.

خانواری که چند ماه دیگر به پول خود نیاز دارد، نمی‌تواند لزوماً آن را وارد بازار مسکن، طلا یا سهام کند. بسیاری از مردم نیز دانش، سرمایه یا تحمل ریسک ورود به بازارهای دیگر را ندارند. به همین دلیل، باقی‌ماندن پول در بانک الزاماً نشانه رضایت از نرخ سود نیست؛ ممکن است نتیجه نبود گزینه امن و در دسترس باشد.

خروج خاموش پول چه معنایی دارد؟

وقتی سود حقیقی برای مدت طولانی منفی باشد، صاحبان پس‌انداز به دارایی‌هایی مانند ارز، طلا، مسکن یا صندوق‌های مالی روی می‌آورند. این جابه‌جایی ممکن است تدریجی باشد و در آمار برداشت ناگهانی از بانک‌ها دیده نشود.

پول معمولاً به‌طور کامل از شبکه بانکی خارج نمی‌شود؛ معامله طلا یا ارز نیز در نهایت میان حساب‌های بانکی جابه‌جا می‌شود. آنچه تغییر می‌کند تمایل مردم به نگهداری سپرده بلندمدت است.

کاهش سپرده‌های باثبات، قدرت بانک برای تأمین مالی بلندمدت تولید و مسکن را محدود می‌کند. بانکی که منابع کوتاه‌مدت دارد، نمی‌تواند بدون ریسک همان پول را برای پروژه‌های چندساله وام دهد.

چرا سود را به اندازه تورم بالا نمی‌برند؟

افزایش نرخ سود می‌تواند پس‌انداز را جذاب‌تر و بخشی از تقاضای سفته‌بازانه را مهار کند، اما هزینه‌هایی نیز دارد. بانک برای پرداخت سود بیشتر باید از وام‌گیرنده نرخ بالاتری دریافت کند یا از منابع دیگری زیان را جبران کند.

نرخ بالاتر تسهیلات می‌تواند سرمایه‌گذاری و تولید را گران‌تر کند. بنگاهی که حاشیه سود محدودی دارد، توان بازپرداخت وام بسیار گران را ندارد.

از سوی دیگر، اگر بانک نرخ سود بالا وعده دهد ولی درآمد کافی نداشته باشد، ناترازی مالی آن بیشتر می‌شود. در نهایت ممکن است هزینه این ناترازی از طریق خلق پول یا حمایت عمومی به کل جامعه منتقل شود.

مسئله اصلی فقط نرخ سود نیست

در اقتصاد باثبات، مردم لازم نیست برای حفظ ارزش حقوق و پس‌انداز خود دائماً میان بازارها جابه‌جا شوند. اگر تورم پایین و قابل پیش‌بینی باشد، حتی نرخ سود اسمی پایین‌تر نیز می‌تواند بازده حقیقی معقولی ایجاد کند.

بنابراین درمان پایدار شکاف سود و تورم صرفاً افزایش نرخ بانکی نیست. انضباط بودجه‌ای، کنترل رشد نقدینگی، کاهش نااطمینانی و اصلاح بانک‌های ناتراز بخش اصلی مسئله‌اند.

بالابردن سود بدون مهار تورم ممکن است تنها هزینه پول را افزایش دهد و پس از مدتی دوباره از رشد قیمت‌ها عقب بماند.

بازنده اصلی چه کسی است؟

خانوارهای کم‌ریسک و سالمندان بیش از دیگران آسیب می‌بینند. صاحبان سرمایه بزرگ می‌توانند دارایی خود را میان بازارهای مختلف توزیع کنند، اما فردی که پس‌انداز محدودی دارد معمولاً به حساب بانکی وابسته است.

حقوق‌بگیری که برای پیش‌پرداخت خانه، درمان یا تحصیل فرزند پول جمع می‌کند، ممکن است پس از یک سال ببیند فاصله‌اش با هدف بیشتر شده است؛ حتی اگر بانک سود قرارداد را کامل پرداخت کرده باشد.

به این ترتیب، تورم همراه با سود حقیقی منفی نوعی انتقال آرام قدرت خرید از دارندگان پول نقد و سپرده به دارندگان دارایی ایجاد می‌کند.

سپرده بانکی هنوز برای نقدینگی و امنیت کوتاه‌مدت ابزار مهمی است، اما در تورم بالا نمی‌توان از آن انتظار داشت به‌طور خودکار ارزش پول را حفظ کند.

مشکل اصلی این نیست که بانک سود نمی‌دهد؛ مشکل این است که قیمت‌ها سریع‌تر از سود رشد می‌کنند. تا زمانی که تورم مهار نشود، سپرده‌گذار با تناقضی تلخ روبه‌رو خواهد بود: عدد حسابش بیشتر می‌شود، اما آنچه می‌تواند بخرد کمتر.