در حالی که رئیس‌جمهور ترکیه از احتمال دور تازه‌ای از حملات علیه ایران ابراز نگرانی کرده و فرانسه خواستار جلوگیری از تشدید بحران شده است، گزارش‌ها از بررسی چند مسیر متفاوت در واشنگتن برای پایان دادن به جنگ حکایت دارد. هم‌زمان، قطر و چین تلاش‌های دیپلماتیک خود را افزایش داده‌اند. مجموعه این تحولات نشان می‌دهد کشورهای بیشتری به دنبال راهی برای مهار بحران هستند، اما اختلاف تهران و واشنگتن بر سر شروط توقف درگیری همچنان مانع اصلی توافق است.
به گزارش بازتاب، تحولات روز دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵ در روابط ایران و آمریکا با مجموعه‌ای از پیام‌های سیاسی همراه شده که در کنار یکدیگر تصویر روشن‌تری از وضعیت منطقه ارائه می‌کنند. رجب طیب اردوغان از نگرانی خود درباره حمله دوباره به ایران سخن گفته، فرانسه بر هزینه‌های اقتصادی جنگ تأکید کرده و چین نیز فرستاده ویژه خود را برای رایزنی با مقام‌های ایرانی و کشورهای منطقه اعزام کرده است. در واشنگتن هم بحث بر سر چگونگی ادامه جنگ یا خروج از آن جریان دارد.
وجه مشترک این تحولات، نگرانی از پیامدهای ادامه درگیری است؛ نگرانی‌ای که البته برای هر کشور دلایل متفاوتی دارد. ترکیه از گسترش بی‌ثباتی در همسایگی خود می‌ترسد، کشورهای عربی خلیج فارس نگران امنیت و صادرات انرژی هستند، اروپا فشار افزایش هزینه‌های زندگی را احساس می‌کند و دولت آمریکا نیز با پیامدهای سیاسی و اقتصادی جنگی روبه‌روست که پایان مشخصی برای آن دیده نمی‌شود. این شرایط فرصت تازه‌ای برای دیپلماسی ایجاد کرده، اما هنوز نمی‌توان از نزدیک بودن توافق سخن گفت.
هشدار اردوغان؛ نگرانی آنکارا از گسترش بحران
رئیس‌جمهور ترکیه پس از بازگشت از جمهوری آذربایجان اعلام کرد که نگرانی‌های کشورش درباره احتمال آغاز موج تازه‌ای از حملات علیه ایران را مستقیماً با دونالد ترامپ در میان گذاشته است. اردوغان همچنین از آمادگی آنکارا برای کمک به باز شدن مسیر گفت‌وگو میان تهران و واشنگتن خبر داد.
به گزارش رویترز، اردوغان با اشاره به تغییرات منفی در روند تحولات منطقه تأکید کرده که ترکیه تلاش می‌کند از تشدید تنش‌ها جلوگیری کند. او هشدار داده است که هزینه جنگ تنها به کشورهای درگیر محدود نمی‌ماند و بخش وسیعی از منطقه و حتی کشورهای اروپایی و آسیایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
اهمیت این اظهارات از آن جهت است که ترکیه، با وجود عضویت در ناتو و روابط گسترده با واشنگتن، پیامدهای یک درگیری طولانی در همسایگی خود را مستقیماً احساس می‌کند. هرگونه اختلال بیشتر در مسیرهای تجاری و انرژی، افزایش نااطمینانی در بازارهای منطقه و گسترش بحران‌های امنیتی می‌تواند هزینه‌های تازه‌ای برای اقتصاد ترکیه ایجاد کند.
آنکارا در سال‌های گذشته تلاش کرده است هم روابط خود با غرب را حفظ کند و هم کانال‌های ارتباطی با بازیگران منطقه‌ای را باز نگه دارد. پیشنهاد میانجی‌گری اردوغان را نیز باید در همین چارچوب ارزیابی کرد.
فرانسه چرا نگران ادامه جنگ است؟
در اروپا نیز نگرانی از طولانی شدن بحران ایران پررنگ شده است. ژان‌نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، در مواضعی تأکید کرده است که پاریس از جنگ با ایران حمایت نکرده و نمی‌خواهد هزینه درگیری‌هایی را بپردازد که در آغاز آنها نقشی نداشته است.
این موضع محدود به اظهارات اخیر نیست. بارو پیش‌تر نیز در مصاحبه‌های رسمی بر مخالفت فرانسه با ادامه جنگ و هزینه‌های آن برای شهروندان اروپایی تأکید کرده بود.
برای دولت‌های اروپایی، بحران خاورمیانه مستقیماً با قیمت سوخت، هزینه حمل‌ونقل و قدرت خرید خانوارها ارتباط دارد. اختلال در تنگه هرمز و بازار انرژی، حتی بدون ورود مستقیم اروپا به جنگ، می‌تواند رشد اقتصادی این کشورها را تحت فشار قرار دهد.
چهار گزینه ترامپ؛ واشنگتن به دنبال چه نتیجه‌ای است؟
در آمریکا، مسئله فقط تصمیم درباره انجام یا عدم انجام حمله جدید نیست. پرسش مهم‌تری در دولت ترامپ مطرح است: واشنگتن چگونه می‌تواند به جنگ پایان دهد و در عین حال توافق احتمالی را به‌عنوان یک دستاورد سیاسی معرفی کند؟
روزنامه نیویورک‌تایمز در گزارشی به قلم دیوید سنگر و اریک اشمیت، چهار مسیر دشوار پیش روی دولت آمریکا را بررسی کرده است.
در این گزارش، حمله نظامی گسترده و کوتاه‌مدت، عملیات محدودتر، سپردن مذاکرات به جی‌دی ونس و ادامه فشارهای کنونی بدون دستیابی به توافق جامع از جمله گزینه‌های مطرح‌شده هستند.
این چهار مسیر پیامدهای متفاوتی دارند. ازسرگیری حملات گسترده ممکن است فشار بیشتری بر ایران وارد کند، اما خطر واکنش متقابل و گسترش بحران انرژی را نیز افزایش می‌دهد. عملیات محدودتر احتمالاً هزینه اولیه کمتری خواهد داشت، ولی تضمینی برای حل اختلافات اصلی ایجاد نمی‌کند.
ادامه وضعیت کنونی نیز به معنای حفظ فشار اقتصادی و نظامی، در کنار تحمل هزینه‌های طولانی‌مدت حضور نیروهای آمریکایی در منطقه است. چنین وضعیتی می‌تواند برای ماه‌ها ادامه پیدا کند، بدون آنکه امنیت پایدار در خلیج فارس برقرار شود.
در مقابل، سپردن نقش پررنگ‌تر مذاکرات به جی‌دی ونس می‌تواند نشانه تلاش دولت ترامپ برای فعال کردن یک مسیر سیاسی باشد. با این حال، مطرح شدن این گزینه در یک گزارش رسانه‌ای هنوز به معنای تصمیم نهایی کاخ سفید نیست.
تحولات سیاسی داخل آمریکا نیز بر این محاسبات تأثیر گذاشته است. پس از نتایج نامطلوب انتخابات میان‌دوره‌ای برای جمهوری‌خواهان، برخی مقام‌های این حزب از نقش جنگ ایران در افزایش نارضایتی رأی‌دهندگان سخن گفته‌اند. ادامه افزایش قیمت انرژی و نبود چشم‌انداز روشن برای پایان درگیری می‌تواند فشار سیاسی بیشتری بر دولت ایجاد کند.
ترامپ روز یکشنبه اعلام کرد که در صورت پیشرفت مذاکرات، احتمال صدور دستور حملات تازه علیه ایران بسیار پایین خواهد بود. با وجود این، او همچنان تهدید نظامی را کنار نگذاشته و مارکو روبیو نیز نسبت به دستیابی سریع به توافق ابراز تردید کرده است.
چرا با وجود افزایش میانجی‌گری‌ها، توافق حاصل نمی‌شود؟
گزارش تازه رویترز درباره پیشنهاد ایران برای توقف درگیری، بخشی از اختلاف اصلی تهران و واشنگتن را روشن می‌کند.
بر اساس این گزارش، پیشنهاد ایران شامل توقف حملات آمریکا، پایان محاصره دریایی بنادر و کاهش بخشی از فشارهای تحریمی است. در مقابل تهران آمادگی دارد محدودیت‌های اعمال‌شده بر عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز را بردارد و مذاکرات درباره مسائل هسته‌ای و دیگر اختلافات در مراحل بعدی دنبال شود.
قطر که در ماه‌های گذشته یکی از مهم‌ترین واسطه‌های ارتباطی تهران و واشنگتن بوده، تلاش می‌کند دو طرف را بر سر چارچوبی مرحله‌ای به یکدیگر نزدیک کند. قرار است نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر روز دوشنبه در واشنگتن با ترامپ و جی‌دی ونس گفت‌وگو کند.
اما اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات همچنان پابرجاست.
تهران خواهان تضمین‌هایی است که نشان دهد توقف اقدامات نظامی و کاهش فشارهای اقتصادی واقعی و قابل اتکاست. در طرف مقابل، واشنگتن خواستار تعهدات مشخص ایران درباره امنیت کشتیرانی و برنامه هسته‌ای است و با بخش‌هایی از شروط پیشنهادی تهران مخالفت کرده است.
چین وارد میدان شده؛ پکن چه هدفی را دنبال می‌کند؟
هم‌زمان با تلاش‌های قطر و ترکیه، چین نیز فعالیت دیپلماتیک خود را افزایش داده است.
بر اساس اطلاعیه رسمی وزارت خارجه چین، ژای جون، فرستاده ویژه پکن در امور خاورمیانه، روز هشتم نوامبر در تهران با علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، و چند مقام وزارت خارجه ایران دیدار کرده است.
مقام چینی در این دیدارها بر ضرورت حل سیاسی اختلافات، احترام به حاکمیت کشورها و جلوگیری از گسترش درگیری تأکید کرده است. سفر او بخشی از برنامه‌ای منطقه‌ای است که عمان و عربستان سعودی را نیز در بر می‌گیرد.
حضور چین از دو جهت اهمیت دارد. نخست آنکه پکن به‌عنوان یکی از اقتصادهای بزرگ جهان، از اختلال طولانی‌مدت در بازار انرژی و تجارت بین‌المللی آسیب می‌بیند. دوم اینکه چین در سال‌های اخیر تلاش کرده نقش سیاسی فعال‌تری در معادلات خاورمیانه داشته باشد.
با وجود این، میان رایزنی دیپلماتیک و ایفای نقش تعیین‌کننده در دستیابی به توافق فاصله زیادی وجود دارد. چین روابط مهمی با ایران و کشورهای عربی دارد، اما برای تبدیل شدن به یک میانجی مؤثر در اختلاف تهران و واشنگتن باید بتواند بر تصمیم‌های طرف آمریکایی نیز تأثیر بگذارد.
در وضعیت فعلی، مجموعه تلاش‌های چین، قطر و ترکیه بیش از هر چیز نشان‌دهنده افزایش نگرانی منطقه‌ای از ادامه جنگ است.
روزهای آینده چه چیزی را روشن می‌کند؟
تحولات تازه را نمی‌توان صرفاً نشانه نزدیک شدن صلح یا افزایش قطعی احتمال جنگ دانست. در یک سو، پیام‌های دیپلماتیک بیشتر شده و کشورهای مختلف برای جلوگیری از گسترش بحران تلاش می‌کنند. در سوی دیگر، حملات پراکنده، اختلاف بر سر شروط توافق و تهدیدهای نظامی همچنان ادامه دارند.
مهم‌ترین نشانه تغییر واقعی وضعیت، افزایش تعداد دیدارهای دیپلماتیک نخواهد بود؛ بلکه باید دید آیا تهران و واشنگتن می‌توانند بر سر توقف قابل راستی‌آزمایی اقدامات نظامی، کاهش محدودیت‌های کشتیرانی و ترتیب اجرای تعهدات اقتصادی به تفاهم برسند یا خیر.
مجموعه اظهارات اردوغان، مواضع فرانسه، تحرکات چین و تلاش‌های قطر نشان می‌دهد که تمایل به جلوگیری از یک رویارویی تازه در میان بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی افزایش یافته است. با این حال، تصمیم تعیین‌کننده همچنان به تهران و واشنگتن بستگی دارد.
در شرایط فعلی، پرسش اصلی دیگر صرفاً این نیست که آیا دو طرف حاضر به مذاکره هستند؛ مسئله این است که آیا می‌توانند برای پایان دادن به درگیری، به توافقی برسند که اجرای آن برای هر دو طرف قابل پذیرش و قابل اطمینان باشد.
تا زمانی که پاسخی عملی برای این پرسش پیدا نشود، خطر بازگشت جنگ همچنان پابرجا خواهد ماند؛ حتی اگر پیام‌های دیپلماتیک امیدوارکننده‌تر از گذشته به نظر برسند.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمی‌شود و دیدگاه‌های حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما می‌تواند شروع یک گفت‌وگوی سازنده باشد.