اجلاس ناتو در آنکارا چه پیامی برای ایران، روسیه و چین داشت؟

اجلاس سران ناتو در آنکارا قرار بود صحنه نمایش افزایش بودجه‌های دفاعی، تقویت صنایع تسلیحاتی و انتقال مسئولیت بیشتر امنیت اروپا به کشورهای این قاره باشد؛ اما تنش بر سر گرینلند، حملات آمریکا به ایران، امنیت تنگه هرمز و اختلاف اعضا درباره دامنه حمایت نظامی از اوکراین نشان داد که افزایش قدرت سخت، الزاماً به معنای انسجام سیاسی بیشتر این ائتلاف نیست.

بازتاب– رهبران ۳۲ کشور عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی روز چهارشنبه ۸ ژوئیه ۲۰۲۶، در دومین و آخرین روز اجلاس سران ناتو در آنکارا، وارد جلساتی شدند که چهار پرونده اصلی بر آن سایه انداخته بود: افزایش هزینه‌های دفاعی، تقویت صنایع نظامی، ادامه حمایت از اوکراین و مدیریت تهدیدهای جدید در مناطقی از قطب شمال تا تنگه هرمز.

براساس برنامه رسمی منتشرشده در وب‌سایت ناتو، این اجلاس روزهای ۷ و ۸ ژوئیه در مجتمع ریاست‌جمهوری بش‌تپه در آنکارا برگزار شد و رهبران کشورهای عضو، رؤسای نهادهای اتحادیه اروپا و شماری از شرکای کلیدی ائتلاف در آن حضور یافتند. ناتو سه محور رسمی نشست را «سرمایه‌گذاری دفاعی»، «تقویت صنایع دفاعی» و «حمایت بلندمدت از اوکراین» اعلام کرده بود.

با این حال، گزارش روز چهارشنبه خبرگزاری رویترز نشان می‌دهد که اظهارات تازه دونالد ترامپ درباره ایران، اسپانیا و گرینلند، بخش مهمی از دستور کار برنامه‌ریزی‌شده اجلاس را تحت‌الشعاع قرار داد و رهبران اروپایی را که امیدوار بودند نشست آنکارا نمایشی از اتحاد در برابر روسیه باشد، با چالش تازه‌ای روبه‌رو کرد.

«ناتو ۳.۰»؛ اروپا مسلح‌تر و آمریکا مطالبه‌گرتر

مارک روته، دبیرکل ناتو، پیش از آغاز جلسات اصلی گفت نشست سال گذشته لاهه بیشتر بر برنامه‌ریزی، تعیین اهداف مالی و افزایش ظرفیت صنایع دفاعی متمرکز بود، اما اجلاس آنکارا باید مرحله «اجرای تعهدات» باشد.

براساس متن کامل سخنان روته که در وب‌سایت رسمی ناتو منتشر شده، کشورهای اروپایی عضو ائتلاف و کانادا در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در مجموع ۲۵۸ میلیارد دلار به هزینه‌های دفاعی خود افزوده‌اند. او همچنین گفت اعضای اروپایی و کانادا در سال جاری در مسیر تعهد پنج‌درصدی، به سطحی معادل چهار درصد تولید ناخالص داخلی در هزینه‌های اصلی و مرتبط با دفاع رسیده‌اند.

روته این تحول را آغاز مرحله‌ای دانست که از آن با عنوان «ناتو ۳.۰» یاد کرد؛ مرحله‌ای که در آن کشورهای اروپایی باید سهم بیشتری از مسئولیت دفاع متعارف قاره را برعهده بگیرند، در حالی که ایالات متحده همچنان نقش محوری خود را در بازدارندگی هسته‌ای، فرماندهی، اطلاعات و پشتیبانی راهبردی حفظ می‌کند.

دبیرکل ناتو همچنین از ترامپ به‌دلیل وارد کردن فشار بیشتر بر کشورهای اروپایی برای افزایش بودجه‌های دفاعی قدردانی کرد و گفت رؤسای جمهوری آمریکا از دوره دوایت آیزنهاور خواستار متوازن‌تر شدن هزینه‌های دفاعی میان اروپا و آمریکا بوده‌اند و اکنون این روند در حال تحقق است. به گفته او، افزایش هزینه‌های اروپا هم نتیجه تهدید روسیه و هم حاصل فشارهای سیاسی دولت ترامپ بوده است.

وب‌سایت رسمی ناتو نیز اعلام کرده است که کشورهای اروپایی و کانادا تنها در سال ۲۰۲۵، در مجموع ۱۳۹ میلیارد دلار بر سرمایه‌گذاری‌های اصلی دفاعی خود افزوده‌اند و برخی از اعضا ممکن است زودتر از موعد مقرر به هدف پنج‌درصدی برسند. براساس همین گزارش، اجلاس آنکارا قرار بود اطمینان حاصل کند که افزایش هزینه‌ها به خرید تجهیزات، تقویت زنجیره‌های تأمین و توسعه ظرفیت واقعی تولید نظامی منجر می‌شود.

ایران و تنگه هرمز؛ ورود یک جنگ منطقه‌ای به دستور کار ناتو

پرونده ایران از مهم‌ترین موضوعاتی بود که خارج از دستور کار سنتی امنیت اروپا، وارد اظهارات رهبران ناتو شد.

مارک روته در سخنان رسمی خود گفت انتظار دارد رهبران کشورهای عضو بار دیگر تأکید کنند که ایران «هرگز نباید به قابلیت هسته‌ای دست یابد». او همچنین بازگشایی کامل تنگه هرمز و تضمین آزادی کشتیرانی در این آبراه را موضوعی حیاتی برای هر ۳۲ عضو ناتو دانست.

روته در پاسخ به خبرنگاران، از حملات تازه آمریکا به ایران نیز حمایت کرد. خبرگزاری رویترز به نقل از دبیرکل ناتو گزارش داد که او حملات جدید آمریکا را «کاملاً ضروری» توصیف کرده و مدعی شده است که پس از نقض آتش‌بس از سوی ایران، واکنش شدید واشنگتن اجتناب‌ناپذیر بوده است.

براساس گزارش رویترز، ارتش آمریکا پس از هدف قرار گرفتن سه نفتکش در تنگه هرمز، موج تازه‌ای از حملات را علیه ایران آغاز و مجوزی را که امکان فروش بخشی از نفت ایران را فراهم می‌کرد، لغو کرد. این تحولات بار دیگر یک آتش‌بس شکننده را در معرض فروپاشی قرار داد.

دونالد ترامپ نیز در حاشیه اجلاس اعلام کرد تفاهم موقت میان آمریکا و ایران که در ماه ژوئن با هدف دستیابی به یک توافق بلندمدت‌تر امضا شده بود، از نظر او پایان یافته است. رویترز گزارش داد ترامپ گفته دیگر تمایلی به مذاکره با تهران ندارد؛ موضعی که بحران ایران را به یکی از عوامل اصلی تحت‌الشعاع قرار گرفتن اجلاس ناتو تبدیل کرد.

روته همچنین در پاسخ به انتقادهای آمریکا از همکاری محدود برخی دولت‌های اروپایی گفت تا پنج هزار پرواز نظامی از پایگاه‌های اروپایی انجام شده و اروپا همچنان به‌عنوان سکوی مهمی برای نمایش و انتقال قدرت نظامی آمریکا عمل کرده است. این اظهارات نشان می‌دهد که اختلاف واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی تنها بر سر اصل عملیات نظامی نیست، بلکه به میزان استفاده آمریکا از پایگاه‌ها، حریم هوایی و امکانات لجستیکی متحدان نیز مربوط می‌شود.

ورود ایران و امنیت تنگه هرمز به دستور کار اجلاس، نشانه‌ای از گسترش تعریف ناتو از امنیت فراآتلانتیکی است. اختلال در این آبراه می‌تواند بازار انرژی، زنجیره‌های تأمین و اقتصاد کشورهای اروپایی را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ اما حمایت مستقیم ناتو از عملیات آمریکا علیه ایران می‌تواند اختلافات داخلی ائتلاف را نیز عمیق‌تر کند.

گرینلند؛ تهدید خارجی یا بحران درون ائتلاف؟

قطب شمال دومین محور مناقشه‌برانگیز اجلاس آنکارا بود. ذوب یخ‌ها، گشایش مسیرهای جدید کشتیرانی، دسترسی به منابع طبیعی و اهمیت منطقه برای سامانه‌های هشدار موشکی، قطب شمال را به یکی از عرصه‌های مهم رقابت روسیه، چین و کشورهای غربی تبدیل کرده است.

روته در پاسخ به پرسشی درباره گرینلند گفت ناتو باید مانع افزایش دسترسی و نفوذ روسیه و چین در قطب شمال شود. او افزود که درباره روابط دانمارک و گرینلند «روند مناسبی» در جریان است؛ پاسخی محتاطانه که نشان می‌داد دبیرکل ناتو تمایلی ندارد اختلاف میان واشنگتن و کپنهاگ به بحران علنی در داخل ائتلاف تبدیل شود.

این اظهارات یک روز پس از آن بیان شد که ترامپ بار دیگر خواستار کنترل آمریکا بر گرینلند شده بود. مته فردریکسن، نخست‌وزیر دانمارک، روز چهارشنبه در آنکارا تأکید کرد گرینلند فروشی نیست و دانمارک آماده دفاع از «هر وجب از قلمرو ناتو»، از جمله تمام قلمرو پادشاهی دانمارک است.

خبرگزاری رویترز به نقل از فردریکسن گزارش داد که فلسفه تأسیس ناتو این بوده است که اگر یکی از اعضا هدف حمله قرار گرفت، دیگر اعضا در دفاع از آن وارد عمل شوند. او با استناد به همین اصل، اعلام کرد دانمارک از گرینلند به‌عنوان بخشی از قلمرو خود دفاع خواهد کرد.

آسوشیتدپرس نیز گزارش داد که اظهارات ترامپ درباره گرینلند بر اجلاس سایه انداخته و دیگر کشورهای شمال اروپا از جمله ایسلند، بر حق مردم گرینلند برای تعیین آینده خود تأکید کرده‌اند. این خبرگزاری یادآور شد که ناتو اساساً برای مقابله با تهدیدهای خارجی طراحی شده و سازوکار روشنی برای مواجهه با ادعای ارضی یکی از اعضا علیه عضو دیگر ندارد.

از این منظر، گرینلند تنها یک پرونده مربوط به حاکمیت یا امنیت قطب شمال نیست؛ بلکه به آزمونی برای اعتماد متقابل در داخل ناتو تبدیل شده است. ائتلافی که اعضایش متعهد به دفاع جمعی از یکدیگر هستند، اکنون باید اختلافی را مدیریت کند که میان دو عضو بنیان‌گذار آن شکل گرفته است.

اوکراین؛ توافق درباره تهدید روسیه، اختلاف بر سر نوع حمایت

جنگ اوکراین همچنان در مرکز راهبرد امنیتی ناتو قرار دارد. وب‌سایت رسمی این ائتلاف نوشته است که امنیت کشورهای عضو به امنیت اوکراین پیوند خورده و اجلاس آنکارا باید زمینه حمایت پایدار و بلندمدت از کی‌یف را فراهم کند.

روته نیز پیش از نشست اصلی گفت انتظار دارد اعضا تعهدی چندساله برای ادامه کمک به اوکراین ارائه کنند. او تأکید کرد افزایش بودجه دفاعی تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که به تولید واقعی مهمات، سامانه‌های دفاع هوایی، هواپیما، موشک و تجهیزات موردنیاز ارتش‌های عضو و نیروهای اوکراینی تبدیل شود.

براساس گزارشی که رویترز پیش از آغاز اجلاس از متن مورد توافق اعضا منتشر کرد، کشورهای ناتو قرار بود متعهد شوند در سال ۲۰۲۶ حدود ۷۰ میلیارد یورو تجهیزات، آموزش و کمک نظامی در اختیار اوکراین قرار دهند و دست‌کم سطحی مشابه از حمایت را در سال ۲۰۲۷ حفظ کنند.

در مقابل، پیتر مجار، نخست‌وزیر مجارستان، در آنکارا اعلام کرد کشورش با وجود پذیرش این موضع که اوکراین قربانی تهاجم روسیه است، هیچ سلاح یا نیروی نظامی در اختیار کی‌یف قرار نخواهد داد.

خبرگزاری آناتولی و همچنین خبرگزاری رسمی چین، شینهوا، به نقل از مجار گزارش دادند که بوداپست کمک‌های بشردوستانه خود را ادامه خواهد داد، اما با مشارکت مستقیم‌تر نظامی در جنگ مخالف است. این موضع نشان می‌دهد که اعضای ناتو بر سر تهدید ناشی از روسیه اتفاق‌نظر نسبی دارند، اما درباره نوع، میزان و مدت حمایت نظامی از اوکراین همچنان اختلاف جدی وجود دارد.

لهستان و مطالبه حضور دائمی آمریکا

در جناح شرقی ناتو، لهستان همچنان خواهان تثبیت حضور نظامی آمریکا است. کارول ناوروتسکی، رئیس‌جمهور لهستان، در حاشیه اجلاس گفت ورشو خواستار ایجاد یک پایگاه دائمی برای نیروهای آمریکایی در خاک این کشور است.

خبرگزاری آناتولی گزارش داد که نزدیک به ۱۰ هزار نظامی آمریکایی در لهستان مستقر هستند، اما دولت ورشو خواهان تبدیل این حضور به یک استقرار بلندمدت و دائمی است. ناوروتسکی روسیه را تهدید اصلی ناتو دانست و هشدار داد مسکو ممکن است در آینده از نیروی نظامی علیه کشورهای اروپایی استفاده کند.

خبرگزاری ایتالیایی آنسا نیز به نقل از رئیس‌جمهور لهستان گزارش داد که او اطمینان دارد نیروهای آمریکایی در کشورش باقی خواهند ماند و در کنار ارتش لهستان از اروپای مرکزی و شرقی و مرزهای ناتو حفاظت خواهند کرد.

مطالبه لهستان در شرایطی مطرح می‌شود که کشورهای شرقی ائتلاف نگران کاهش حضور نظامی آمریکا در بخش‌هایی از اروپا هستند. برای ورشو و دولت‌های حوزه بالتیک، افزایش بودجه‌های دفاعی اروپا جایگزین فوری توان اطلاعاتی، هوایی و بازدارندگی راهبردی آمریکا محسوب نمی‌شود.

پیام اجلاس آنکارا برای ایران، روسیه و چین چه بود؟

اجلاس آنکارا برای سه رقیب اصلی غرب، سه پیام متفاوت اما مرتبط داشت. برای ایران، پیام ناتو آن بود که امنیت تنگه هرمز، برنامه هسته‌ای و تحولات خاورمیانه دیگر موضوعاتی صرفاً منطقه‌ای تلقی نمی‌شوند و می‌توانند به بخشی از دستور کار امنیتی ائتلاف تبدیل شوند. حمایت مارک روته از عملیات آمریکا نیز نشان داد که دبیرخانه ناتو درباره مساله ایران، بیش از گذشته به مواضع واشنگتن نزدیک شده است.

برای روسیه، پیام اصلی افزایش توان بازدارندگی بود. رشد هزینه‌های نظامی اروپا، تقویت صنایع دفاعی، ادامه حمایت چندساله از اوکراین و درخواست کشورهای جناح شرقی برای تثبیت حضور نیروهای آمریکایی نشان می‌دهد که ناتو خود را برای یک رقابت بلندمدت با مسکو آماده می‌کند؛ رقابتی که حتی در صورت توقف جنگ اوکراین نیز احتمالاً ادامه خواهد یافت.

پیام ناتو برای چین بیشتر از مسیر قطب شمال منتقل شد. ائتلاف نگران است افزایش فعالیت‌های اقتصادی، دریایی و زیرساختی پکن در این منطقه، در کنار حضور گسترده نظامی روسیه، موازنه راهبردی شمال اروپا و آمریکای شمالی را تغییر دهد. تأکید روته بر جلوگیری از گسترش نفوذ روسیه و چین نشان داد که ناتو، پکن را دیگر فقط یک رقیب اقتصادی نمی‌بیند، بلکه آن را بخشی از معادله امنیتی آینده ائتلاف می‌داند.