بازتاب– در مرز سئوتا همه چیز در ابتدا کوچک بود. چند جوان از مراکش خود را به قلمرو اسپانیا رساندند، تصاویرشان در شبکههای اجتماعی منتشر شد و برخی از آنها لبخندزنان از موفقیت خود گفتند. آنچه بعد اتفاق افتاد، ابعادی پیدا کرد که نه مقامهای اسپانیایی انتظارش را داشتند و نه شهر کوچک سئوتا برای مدیریت آن آماده بود.
رویترز در تحقیقی درباره منشأ بحران گزارش کرده است که حرکت اولیه چند ده نفر، با انتشار گسترده ویدئوها و پیامهایی که ورود به سئوتا را آسان و کمخطر نشان میداد، طی چند روز به حرکت جمعیتی بسیار بزرگ تبدیل شد. مقامهای اسپانیا شمار افرادی را که در اوج بحران وارد سئوتا شدند بیش از ۷۰ هزار نفر اعلام کردند. مقامهای مراکشی برآورد پایینتری ارائه کردند و گفتند حدود ۴۰ هزار نفر در تلاش برای عبور مشارکت داشتهاند. همین اختلاف نشان میدهد حتی اندازه دقیق یکی از بزرگترین موجهای مهاجرتی اخیر اروپا هنوز میان طرفها محل اختلاف است.
اما داستان سئوتا با انتشار یک پیام جعلی ساده آغاز نشد. چند عامل در کنار یکدیگر قرار گرفتند و چیزی را ساختند که میتوان آن را «زنجیره اطلاعات غلط» نامید.
سه هفته پیش از بحران، دیوان عالی اسپانیا حکمی صادر کرده بود که بر اساس آن مهاجرانی که در دریا و در نزدیکی سئوتا و ملیله گرفتار میشوند، نمیتوانند بدون طی برخی مراحل قانونی بلافاصله به آن سوی مرز بازگردانده شوند. حقوقدانانی که با رویترز گفتوگو کردهاند تاکید کردهاند این حکم به معنای تضمین ماندن مهاجر در اسپانیا نبود، اما همین تفاوت حقوقی مهم در شبکههای اجتماعی از بین رفت. پیام سادهتری دستبهدست شد که مضمون آن این بود هرکس خود را به سئوتا برساند، دیگر بازگردانده نخواهد شد.
این روایت نادرست با تصاویر واقعی از کسانی ترکیب شد که توانسته بودند عبور کنند. یک رسانه محلی سئوتا تصاویری از جوانانی منتشر کرد که پس از رسیدن به شهر لبخند میزدند و علامت پیروزی نشان میدادند. هدف رسانه گزارش فشار مهاجرتی بود، اما مهاجرانی که بعداً با رویترز گفتوگو کردند گفتهاند همین تصاویر برای برخی جوانان در مراکش معنای دیگری داشت و این تصور را ایجاد کرد که مسیر باز شده است. پس از آن اینفلوئنسرها نیز وارد ماجرا شدند و ویدئوهایی از تلاش برای رسیدن به سئوتا منتشر کردند.
در میان تصاویر واقعی محتوای گمراهکننده نیز پخش شد. رویترز نمونهای از ویدئویی را بررسی کرده که میلیونها بار دیده شده و ظاهراً جوانی را در حال شنا به سوی سئوتا نشان میداد، در حالی که فیلم در واقع پیشتر در شهری در ساحل اقیانوس اطلس مراکش گرفته شده بود. چنین ویدئوهایی تفاوت میان «شنیدن یک شایعه» و «دیدن چیزی که ظاهراً مدرک آن است» را از بین میبرند.
وقتی الگوریتم جای قاچاقچی سنتی را میگیرد
شبکههای اجتماعی مهاجرت غیرقانونی را ایجاد نکردهاند. فقر، بیکاری، بیثباتی و امید به زندگی بهتر در اروپا بسیار پیشتر از اینستاگرام و واتساپ وجود داشته است. دادههای رسمی مورد استناد رویترز نشان میدهد حدود یکچهارم مراکشیهای ۱۵ تا ۲۴ ساله نه شاغلاند، نه تحصیل میکنند و نه در برنامه آموزشی یا حرفهای حضور دارند. همین ناامیدی اقتصادی، زمینهای ایجاد میکند که یک پیام درباره «فرصت ناگهانی برای عبور» بتواند بسیار سریع مخاطب پیدا کند.
آنچه فناوری تغییر داده، سرعت و مقیاس انتقال این اطلاعات است. روزنامه الپائیس در بررسی گروههای فیسبوک و واتساپ مرتبط با مهاجرت گزارش کرده صدها پیام درباره زمان، امکان و شیوه عبور میان هزاران کاربر گردش میکند. برخی گروههای فیسبوکی دهها هزار عضو دارند و جوانانی از شهرهایی صدها کیلومتر دورتر درباره رفتن به شمال مراکش گفتوگو میکنند. این شبکهها ترکیبی از توصیه، شایعه، هشدار، تبلیغ و محتوای مربوط به قاچاق انسان را در خود جای دادهاند.
به این ترتیب تلفن همراه میتواند همان کاری را انجام دهد که پیشتر به شبکهای از واسطهها نیاز داشت. خبر یک عبور موفق در چند دقیقه منتشر میشود، فرد دیگری موقعیت مرز را گزارش میکند و دهها نفر آن را بازنشر میکنند. هرچه تعداد افراد بیشتری حرکت کنند، خود جمعیت نیز به مدرکی برای باورپذیری شایعه تبدیل میشود.
فرد میبیند صدها نفر دیگر راه افتادهاند و نتیجه میگیرد لابد آنها چیزی میدانند که او نمیداند.
شایعه بود یا عملیات سازمانیافته؟
این یکی از حساسترین پرسشهای پرونده سئوتاست و پاسخ آن هنوز قطعی نیست.
مقامهای اسپانیایی و اروپایی میگویند شبکههای قاچاق و اطلاعات نادرست در شکلگیری بحران نقش داشتهاند، اما تحقیقات رسمی درباره میزان هماهنگی و نقش احتمالی بازیگران مختلف هنوز ادامه دارد. کمیسر امور داخلی اتحادیه اروپا نیز پس از نشست اضطراری وزیران گفت نقش قاچاقچیان و انتشار اطلاعات نادرست روشن است، اما از نسبت دادن بحران به دولت مراکش خودداری کرد و گفت تحقیقات اسپانیا باید نتیجه این موضوع را مشخص کند.
یک بررسی خصوصی که توسط گروهی مرتبط با پارک علمی دانشگاه آلیکانته انجام شده، پس از مطالعه فعالیت دهها گروه شبکه اجتماعی نتیجه گرفته است که بخشی از بسیج آنلاین سازمانیافته بوده و شبکهای غیرمتمرکز از گروههای عمومی، پیامرسانهای خصوصی و جذبکنندگان کوچک در آن نقش داشتهاند. با این حال همین بررسی میگوید شواهدی از وابستگی شبکه به یک حزب، نهاد رسمی یا سازمان سیاسی مشخص پیدا نکرده و انگیزه اقتصادی و بازار قاچاق را یکی از عناصر اصلی دانسته است. این یافته هنوز جایگزین نتیجه تحقیقات رسمی دولت اسپانیا نیست و باید در همین سطح گزارش شود.
ادعاهایی نیز در بعضی شبکههای اجتماعی درباره نقش سازمانهایی مانند موساد یا سیا مطرح شده است.
سایه مراکش و خاطره سال ۲۰۲۱
در این ماجرا یک پرسش سیاسی دیگر همچنان باقی است. چگونه چنین جمعیت بزرگی توانست در مدت کوتاهی خود را به مرزی برساند که معمولاً بهشدت کنترل میشود؟
برخی تحلیلگران احتمال دادهاند نیروهای مراکشی در مراحل اولیه کنترل کمتری اعمال کرده باشند، اما رباط این ادعا را رد کرده و شبکههای قاچاق، اطلاعات غلط و برداشت نادرست از حکم دادگاه اسپانیا را عامل بحران معرفی کرده است. اتحادیه اروپا نیز تاکنون مراکش را مسئول رسمی واقعه معرفی نکرده است.
این تردید به دلیل سابقه سال ۲۰۲۱ جدیتر شده است. در آن سال هزاران نفر طی مدت کوتاهی وارد سئوتا شدند و کاهش کنترل مرزی مراکش در بحبوحه اختلاف دیپلماتیک با اسپانیا به طور گسترده بهعنوان استفاده از مهاجرت برای اعمال فشار سیاسی تعبیر شد. روابط دو کشور بعداً بهبود یافت، اما تجربه آن بحران همچنان بر تحلیل اتفاق امسال سایه انداخته است.
همین سابقه ضعف بزرگتر سیاست مهاجرتی اروپا را نشان میدهد.
اتحادیه اروپا طی سالهای اخیر برای جلوگیری از رسیدن مهاجران به مرزهای خود، بیش از گذشته به توافق با کشورهای شمال آفریقا متکی شده است. کمیسیون اروپا پس از بحران سئوتا پیشنهاد کرده حمایت فنی و مالی بیشتری برای مدیریت مرزها و ایجاد سامانههای هشدار زودهنگام در اختیار مراکش قرار گیرد.
این مدل میتواند ورود غیرقانونی را کاهش دهد، اما یک وابستگی سیاسی نیز ایجاد میکند. هرچه اروپا بیشتر به کشور مبدأ یا ترانزیت برای نگه داشتن مهاجران نیاز داشته باشد، همان کشور در روابط خود با بروکسل ابزار چانهزنی بیشتری خواهد داشت.
مرزی که باید در تلفن همراه هم کنترل شود
واکنش اولیه اروپا پس از بحران عمدتاً امنیتی بوده است. وزیران کشور اتحادیه اروپا درباره همکاری اطلاعاتی بیشتر، مبارزه شدیدتر با قاچاقچیان، تقویت مرزهای خارجی و پایش سریعتر شبکههای اجتماعی گفتوگو کردهاند. اورزولا فوندرلاین نیز خواهان تقویت سامانههای هشدار زودهنگام و همکاری بیشتر با کشورهای خارج اتحادیه شده است.
اما این رویکرد یک مسئله حلنشده دارد. پایش شبکه اجتماعی میتواند پیامهای سازماندهیشده را زودتر شناسایی کند، ولی انگیزه مهاجرت را از بین نمیبرد.
گروههای مدافع حقوق مهاجران میگویند محدودتر شدن مسیرهای قانونی باعث میشود افرادی که به دنبال کار، امنیت یا زندگی بهتر هستند بیشتر به واسطهها و اطلاعات غیررسمی وابسته شوند. مقامهای اروپایی در مقابل تاکید دارند دولتها حق دارند مرزهای خود را کنترل کنند و با قاچاق انسان و ورود غیرقانونی مقابله کنند.
این دو اصل الزاماً متضاد نیستند.
دولت میتواند مرز را کنترل کند و همزمان اطلاعات معتبر و قابل دسترس درباره قواعد پناهندگی، بازگرداندن مهاجران و مسیرهای قانونی منتشر کند. مسئله این است که چنین اطلاعاتی باید در همان جایی منتشر شود که شایعه پخش میشود، نه فقط در وبسایت رسمی یک وزارتخانه.
بحران سئوتا شاید مهمترین درس خود را در همین نقطه داشته باشد.
در قرن گذشته یک مرز با حصار، پاسگاه و سرباز تعریف میشد. امروز مرز دیجیتال نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است. اگر هزاران نفر روی صفحه تلفن خود ببینند که راه باز شده، واقعیت فیزیکی بسته بودن مرز ممکن است تا زمانی که به آنجا برسند تاثیری بر تصمیمشان نداشته باشد.
سئوتا نشان داد اطلاعات نادرست لازم نیست ماهها افکار عمومی را تغییر دهد تا خطرناک باشد. گاهی کافی است برای چند ساعت، دهها هزار نفر یک چیز واحد را باور کنند.
و در آن چند ساعت، یک شایعه میتواند از یک پیام روی صفحه تلفن به بحران انسانی، امنیتی و سیاسی در یکی از حساسترین مرزهای اروپا تبدیل شود.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.