سیل مینودشت و راه ۱۴ روستا؛ چرا هر بار باران شدید، زیرساخت روستایی غافلگیر می‌شود؟

بارندگی شدید شامگاه ۱۸ مهر و طغیان چهل‌چای در مینودشت، در مدت کوتاهی بخش‌هایی از شهر و روستاهای اطراف را درگیر کرد. صدها واحد مسکونی و زمین کشاورزی آسیب دید، بخشی از راه‌ها تخریب شد و مسیر ارتباطی ۱۴ روستا هم بسته ماند. حالا که آب تا حد زیادی فروکش کرده، مهم‌ترین موضوع فقط جمع‌بندی خسارت‌ها نیست؛ باید دید چرا یک بارندگی شدید هنوز می‌تواند این حجم از اختلال را در زندگی مردم ایجاد کند.

به گزارش بازتاب، مینودشت و بخش‌هایی از گلستان سال‌هاست با خطر سیلاب روبه‌رو هستند. این یعنی وقوع بارش سنگین اتفاقی کاملاً غیرمنتظره نیست. طبیعی است که هیچ مدیری نمی‌تواند جلوی باران را بگیرد، اما می‌شود کاری کرد که هر بارش شدید به قطع راه روستاها، تخریب جاده و خسارت گسترده به خانه و مزرعه تبدیل نشود.

وضعیت پل‌ها و آبروها، لایروبی مسیر رودخانه، استحکام جاده‌های روستایی و نحوه ساخت‌وساز در حریم رودخانه در چنین شرایطی تعیین‌کننده است. اگر آبراهی ظرفیت عبور حجم بالای آب را نداشته باشد یا بخشی از مسیر طبیعی رودخانه با ساخت‌وساز و خاکریز محدود شده باشد، در اولین بارندگی جدی مشکل خودش را نشان می‌دهد.

قطع شدن راه ۱۴ روستا هم مسئله کوچکی نیست. وقتی مسیر بسته می‌شود، رفت‌وآمد مردم تنها مشکل موجود نیست. رساندن نان و سوخت سخت می‌شود، آمبولانس با تأخیر می‌رسد، دامدار برای تهیه خوراک دام به مشکل می‌خورد و کشاورز ممکن است نتواند محصولش را از مزرعه خارج کند. اگر این وضعیت چند روز ادامه پیدا کند، خسارت از جاده و آسفالت فراتر می‌رود و مستقیماً به زندگی و درآمد مردم می‌رسد.

در بخش کشاورزی، بخشی از زیان‌ها شاید هنوز کاملاً مشخص نشده باشد. آب ممکن است خاک زمین را بشوید، راه دسترسی به مزرعه را از بین ببرد یا به تجهیزات و دام آسیب بزند. اثر بعضی از این خسارت‌ها هفته‌ها و حتی ماه‌ها بعد دیده می‌شود؛ زمانی که کشاورز باید دوباره برای کشت هزینه کند و تازه متوجه می‌شود چه مقدار از سرمایه‌اش را از دست داده است.

به همین دلیل، برآورد خسارت نباید فقط به خانه‌های آسیب‌دیده یا چند کیلومتر جاده محدود شود. اگر یک تولیدکننده روستایی نتواند فصل بعدی کارش را شروع کند، زیان سیل برای او همان شب تمام نشده است.

بعد از هر حادثه مشابه معمولاً ماشین‌آلات به منطقه می‌رسند، مسیرها باز می‌شوند و کار بازسازی شروع می‌شود. این بخش لازم است، اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده که تعمیر سریع، همیشه به معنی حل مشکل نیست. اگر همان پلی که ظرفیت کافی نداشته دوباره با همان مشخصات قبلی بازسازی شود، یا آبرویی که در بارش شدید جواب نداده فقط پاکسازی شود، احتمال تکرار همان اتفاق در بارندگی بعدی زیاد است.

هر نقطه‌ای که در این سیل آسیب جدی دیده، باید جداگانه بررسی شود. مشخص شود مشکل از چه بوده؛ کمبود ظرفیت آبرو، ضعف دیواره راه، تجاوز به حریم رودخانه یا طراحی نامناسب مسیر آب. تا زمانی که علت دقیق مشخص نشود، بازسازی ممکن است فقط ظاهر خرابی را برطرف کند.

موضوع حریم رودخانه هم در چنین حوادثی اهمیت زیادی دارد. رودخانه‌ای که در بیشتر روزهای سال آرام و کم‌آب است، در زمان بارندگی شدید به فضای بسیار بیشتری نیاز دارد. اگر این فضا با ساخت‌وساز یا موانع مختلف محدود شده باشد، آب راه خودش را از میان جاده، خانه یا زمین کشاورزی پیدا می‌کند. کنترل حریم رودخانه باید قبل از حادثه انجام شود، نه بعد از آن.

اطلاع‌رسانی هم می‌تواند بخشی از خسارت را کم کند. هشدار کلی درباره بارندگی شدید برای همه مردم کاربرد یکسانی ندارد. روستایی که در نزدیکی رودخانه زندگی می‌کند باید بداند چه زمانی احتمال طغیان بیشتر است، کدام مسیر خطرناک می‌شود و در صورت بالا آمدن آب باید دام، خودرو یا وسایلش را به کجا منتقل کند. هشدار وقتی مفید است که مردم بتوانند بر اساس آن تصمیم بگیرند.
حالا مسئله مهم دیگر، نحوه جبران خسارت‌هاست. برای خانواده‌ای که خانه‌اش آسیب دیده یا کشاورزی که بخشی از سرمایه‌اش را از دست داده، زمان پرداخت کمک‌ها اهمیت زیادی دارد. تسهیلاتی که ماه‌ها بعد پرداخت شود، ممکن است دیگر نتواند جلوی از دست رفتن یک فصل کاری را بگیرد.

موضوع بیمه هم دوباره خودش را نشان می‌دهد. بسیاری از خانه‌های روستایی، دام‌ها و تجهیزات کشاورزی پوشش کامل بیمه‌ای ندارند. در چنین شرایطی، یک سیل می‌تواند پس‌انداز چند ساله یک خانواده را در چند ساعت از بین ببرد. اگر قرار است روستاهای پرخطر تاب‌آوری بیشتری داشته باشند، بیمه قابل پرداخت و حمایت هدفمند هم باید بخشی از برنامه باشد.

بعد از این سیل، بهتر است گزارش نهایی فقط شامل عدد خسارت نباشد. مردم باید بدانند کدام مسیرها بیشترین آسیب را دیدند، کدام پل یا آبرو مشکل داشت و برای اصلاح آن چه کاری قرار است انجام شود.

مینودشت احتمالاً باز هم روزهای پربارش خواهد داشت. مسئله این نیست که آیا سیل دیگری رخ می‌دهد یا نه؛ مسئله این است که در بارندگی بعدی، دوباره همان روستاها راهشان بسته می‌شود و همان نقاط آسیب می‌بینند یا این بار بخشی از مشکل از قبل حل شده است.

این شاید مهم‌ترین معیار برای سنجش عملکرد دستگاه‌های مسئول باشد؛ نه تعداد ماشین‌آلاتی که بعد از سیل اعزام می‌شود، بلکه اینکه بارندگی بعدی چقدر کمتر زندگی مردم را به هم می‌ریزد.