سیدجلال حسینی بدخشانی، پژوهشگر برجسته فلسفه اسلامی، مطالعات اسماعیلی و نسخهپژوه شناختهشده ایرانی درگذشت. او از چهرههایی بود که بخش مهمی از فعالیت علمی خود را صرف احیای متون کهن و ایجاد ارتباط میان پژوهشگران ایرانی و مراکز علمی بینالمللی کرد.
اکبر ایرانی، مدیرعامل مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، در یادداشتی به مناسبت درگذشت بدخشانی، از او به عنوان پژوهشگری ایراندوست، فروتن و اثرگذار یاد کرده و درگذشتش را ضایعهای برای جامعه علمی ایران و پژوهشگران فلسفه اسلامی و مطالعات اسماعیلی دانسته است.
بدخشانی در دیزباد نیشابور و در خانوادهای فرهنگی به دنیا آمد. تحصیلات اولیه و دانشگاهی خود را در مشهد گذراند و در نخستین دوره کارشناسی ارشد دانشکده الهیات، فلسفه و حکمت اسلامی را نزد سید جلالالدین آشتیانی فراگرفت. او مدتی نیز معاون مدیر کتابخانه مرکزی دانشگاه فردوسی مشهد بود.
مسیر علمی بدخشانی پس از آن به بریتانیا رسید. او فعالیت خود را در مؤسسه مطالعات اسماعیلی در لندن به عنوان کتابدار آغاز کرد و همزمان به تدریس علوم قرآنی و الهیات پرداخت. سپس برای ادامه تحصیل وارد دانشگاه آکسفورد شد و زیر نظر ویلفرد مادلونگ، اسلامشناس سرشناس، دکترای فلسفه اسلامی گرفت.
بخش اصلی پژوهشهای او بر آثار خواجه نصیرالدین طوسی و منابع مرتبط با تاریخ و اندیشه اسماعیلی متمرکز بود. رساله دکترای بدخشانی به تصحیح «روضه تسلیم» اختصاص داشت و همین حوزه بعدها به یکی از محورهای اصلی فعالیت علمی او تبدیل شد.
تصحیح و ترجمه انگلیسی «سیر و سلوک» و «روضه تسلیم» و همچنین تصحیح و ترجمه رسالههای «آغاز و انجام»، «تولا و تبرا» و «مطلوب المؤمنین» از جمله مهمترین آثار اوست. بدخشانی در انتشار و معرفی متونی چون «زاد المسافر»، «شرح اشارات خواجه طوسی»، «اثبات عقل مجرد»، «علینامه»، «تفسیر شهرستانی» و بخش اسماعیلیان «جامعالتواریخ» نیز نقش داشت.
یکی از اقدامات مهم او پیگیری برای دستیابی به تصویر نسخه خطی «دستور المنجمین» از کتابخانه ملی فرانسه بود. این نسخه که به سال ۵۰۰ هجری بازمیگردد، از منابع مهم شناخت تاریخ اسماعیلیان و دوره الموت محسوب میشود. چاپ عکسی این نسخه بعدها با مقدمه انگلیسی بدخشانی از سوی مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب منتشر شد.
از دیگر آثار شاخص او تصحیح «دیوان قائمیات» است که بخش عمده اشعار آن را حسن محمود کاتب، شاعر اسماعیلی سده هفتم هجری، سروده است. این اثر با مقدمه محمدرضا شفیعی کدکنی منتشر شد و به دلیل اهمیت آن در شناخت ادبیات فارسی اسماعیلی، مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت.
نقش بدخشانی تنها به تصحیح و انتشار متون محدود نماند. او از چهرههای مؤثر در ایجاد و تداوم همکاری میان مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب در تهران و مؤسسه مطالعات اسماعیلی در لندن بود. حاصل این همکاری انتشار حدود ۲۰ اثر از نوشتههای خواجه نصیرالدین طوسی، عبدالکریم شهرستانی، ناصرخسرو و دیگر چهرههای تاریخ اندیشه ایران بود.
این ارتباط علمی همچنین زمینه همکاری میراث مکتوب با انتشارات بریل در لیدن را فراهم کرد. به گفته اکبر ایرانی، بدخشانی در شکلگیری و پیشبرد این همکاری نیز حضور فعالی داشت.
فعالیتهای فرهنگی او فراتر از فضای دانشگاهی بود. بدخشانی از بانیان انجمن «پیوند» در تاجیکستان به شمار میرفت و برای گسترش ارتباط میان جوامع فارسیزبان تلاش میکرد. ایرانی در یادداشت خود از جایگاه و احترام او در محافل فرهنگی تاجیکستان و تلاشهایش برای تقویت پیوندهای فرهنگی ایران و تاجیکستان نیز یاد کرده است.
اکبر ایرانی که آشنایی خود با بدخشانی را از سال ۱۳۸۰ در کتابخانه آستان قدس رضوی آغاز کرده بود، فروتنی، خوشرویی، سادهزیستی و بیاعتنایی به مادیات را از ویژگیهای شخصیتی او دانسته است.
بدخشانی در ماههای پایانی زندگی با بیماری حاد کبدی روبهرو بود، اما به روایت ایرانی، حتی در این دوره نیز دغدغه ادامه همکاری میان مؤسسات علمی ایران و مؤسسه مطالعات اسماعیلی را داشت.
یکی از آخرین خبرهای خوشی که به او رسید، ثبت جهانی قلعه الموت بود. رویدادی که به گفته ایرانی از آرزوهای دیرینه بدخشانی محسوب میشد و شنیدن آن در روزهای پایانی زندگی موجب شادی او شد.
سیدجلال حسینی بدخشانی روز سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ درگذشت. میراث او تنها در کتابها و تصحیح متون خلاصه نمیشود. شبکهای از همکاریهای علمی، دسترسی به نسخههای کمیاب و پیوند میان پژوهشگران ایرانی و مراکز معتبر بینالمللی نیز بخشی از مسیری است که از او باقی مانده است.
نظرات کاربران
نخستین دیدگاه را درباره این خبر ثبت کنید
یادآوری: نشانی ایمیل منتشر نمیشود و دیدگاههای حاوی توهین، تهمت، افترا یا واژگان نامناسب تأیید نخواهند شد.
نظر شما میتواند شروع یک گفتوگوی سازنده باشد.