چرا هنگام مشاجره مغز ما انگار خاموش میشود؟
در لحظات مشاجره، بدن و مغز انسان وارد وضعیتی میشوند که میتواند توانایی تفکر منطقی و همدلی را به طور موقت کاهش دهد. این وضعیت که به آن «سیلاب هیجانی» گفته میشود، یکی از دلایل اصلی تشدید اختلافها در روابط انسانی است.
در موقعیتهای تنشزا، ضربان قلب افزایش مییابد، تنفس تندتر میشود، سطح هورمونهای استرس بالا میرود و بدن وارد وضعیتی شبیه هشدار میشود. این واکنشها بخشی از سازوکار طبیعی بقا هستند که مغز در مواجهه با تهدیدها فعال میکند، حتی اگر تهدید صرفاً بحث کلامی باشد.
مغز در جعبه تاریک جمجمه
لیزا فلدمن برت، استاد روانشناسی دانشگاه نورثایسترن آمریکا، توضیح میدهد که مغز انسان در واقع درون «جعبهای تاریک و ساکت» یعنی جمجمه قرار دارد و هیچ دسترسی مستقیمی به جهان بیرون ندارد. مغز تنها از طریق اطلاعاتی که از حواس پنجگانه دریافت میکند، قادر به تفسیر وضعیت محیط است.
ترودی میهن، مدرس مرکز روانشناسی مثبتگرا و سلامت در کالج سلطنتی جراحان ایرلند، میگوید: اگر فردی در زندگی بارها تعارض، طردشدگی یا تجربههای آسیبزا را تجربه کرده باشد، مغزش به نوعی «ماشین پیشبینی فوقحساس» تبدیل میشود که کوچکترین تنش بینفردی را نشانه خطر تلقی میکند.
وقتی مغز از «ما» به «من» تغییر میکند
مشکل اصلی این است که وقتی انسان وارد وضعیت هیجانی شدید میشود، نوع تفکرش خیلی سریع از «ما» به «من» تغییر میکند. همدلی کاهش مییابد و مغز به جای تمرکز بر رابطه، وارد حالت بقا میشود. به همین دلیل است که انسانها گاهی وسط دعوا حرفهایی میزنند که بعداً از آن پشیمان میشوند.
راهکارهای مدیریت سیلاب هیجانی
۱. تشخیص وضعیت درونی
نخستین قدم این است که انسان بتواند وضعیت درونی خود را همان لحظه تشخیص دهد. پژوهشها نشان دادهاند صرف آگاهی از وضعیت بدن میتواند شدت واکنشهای هیجانی را کاهش دهد. نشانههای اولیه سیلاب هیجانی شامل داغ شدن بدن، تپش قلب، تنفس سریع یا انقباض عضلات است.
۲. بازنگری شناختی
روانشناسان این روش را «بازنگری شناختی» مینامند؛ یعنی فرد آگاهانه تلاش کند میان محرک و واکنش خود، یک تفسیر متفاوت قرار دهد. برای مثال، اگر همکار با بیحوصلگی بگوید: «واقعاً لازم است درباره این موضوع جلسه بگذاریم؟» مغز ممکن است این جمله را حمله تلقی کند. بازنگری شناختی از فرد میخواهد از خود بپرسد: «چه توضیح دیگری ممکن است وجود داشته باشد؟ شاید او فقط خسته است.»
۳. فاصلهگیری موقت
وقتی هیچکدام از روشها جواب نمیدهد، سادهترین راهکار مؤثرترین آنها است: ترک موقت فضا. پژوهشگران توصیه میکنند افراد از قبل روی یک واژه یا جمله توافق کنند که معنیاش این باشد: «الان نیاز دارم کمی فاصله بگیرم، اما تو را ترک نمیکنم.»
این فاصله باید دستکم حدود ۲۰ دقیقه طول بکشد؛ زمانی کافی تا بدن از حالت هشدار خارج شود و ضربان قلب و سطح هورمونهای استرس کاهش پیدا کند.
۴. استفاده از فناوری بیوفیدبک
برای افرادی که تشخیص وضعیت فیزیولوژیک خودشان دشوار است، فناوری «بازخورد زیستی» یا بیوفیدبک میتواند کمککننده باشد. جان گاتمن و جولی گاتمن، پژوهشگران مشهور روابط عاطفی، از دستگاههای سادهای استفاده میکردند که روی انگشت قرار میگیرند و ضربان قلب را اندازه میگیرند تا افراد پیش از وقوع سیلاب هیجانی متوجه وضعیت بدن خود شوند.
به گزارش زومیت، هدف این روشها سرکوب احساسات یا پرهیز از تعارض نیست. اختلافنظر و تنش بخش جداییناپذیر روابط انسانی هستند. هدف اصلی این است که فرد در دل موقعیتهای تنشزا، آرامش و آگاهی خود را حفظ کند و اجازه ندهد همدلی به طور کامل از بین برود.
