چگونه نگذاریم هوش مصنوعی مغزمان را تنبل کند؟

بازتاب– آیا استفاده از هوش مصنوعی دارد ذهن ما را تنبل می‌کند؟ یافته‌های تازه دانشمندان زنگ خطر را به صدا درآورده است؛ از کاهش خلاقیت تا تضعیف حافظه و تفکر انتقادی. اما هنوز می‌توان راهی برای استفاده درست از این فناوری پیدا کرد، بدون آنکه توانایی‌های شناختی انسان آسیب ببیند.

نوشته توماس ژرمن | منبع: BBC Future

مدت ها پیش خودم را مجبور کردم تا جایی که ممکن است از هوش مصنوعی استفاده کنم. از آنجا که قرار بود درباره‌اش بنویسم، باید این فناوری را هم تجربه می‌کردم. اما انبوهی از پژوهش‌های تازه در یک سال اخیر مرا نگران کرده است: آیا دارم به مغز خود آسیب می‌زنم؟

این پژوهش‌ها نشان می‌دهند افرادی که بیش از حد به ابزارهایی مانند ChatGPT تکیه می‌کنند، ممکن است با مشکلاتی در خلاقیت، دامنه توجه، تفکر انتقادی و حافظه روبه‌رو شوند. برخی مطالعات همچنین هشدار می‌دهند کاربران هوش مصنوعی در حال کنار گذاشتن «اصطکاک شناختی» (cognitive friction) هستند؛ همان چیزی که تفکر را تیز و عمیق می‌کند. نتیجه احتمالی؟ جامعه‌ای با ایده‌های کمتر اصیل.

با این حال، علم در این حوزه هنوز نوپاست و پاسخ قطعی وجود ندارد. پس آیا واقعاً باید نگران بود؟

«در سطح کلی، بله»، این را آدام گرین، استاد علوم اعصاب و مدیر آزمایشگاه شناخت رابط‌ای در دانشگاه جرج‌تاون می‌گوید. به گفته او هوش مصنوعی اکنون کارهایی را انجام می‌دهد که پیش‌تر به تلاش ذهنی واقعی نیاز داشتند.
«شواهد زیادی وجود دارد که اگر از نوع خاصی از تفکر به اندازه کافی استفاده نکنید، توانایی شما در همان نوع تفکر رو به زوال می‌رود.»

حتی اگر شخصاً سراغ ChatGPT یا Claude نروید، خلاصه‌های تولیدشده توسط هوش مصنوعی حالا در بالای نتایج جست‌وجوی گوگل ظاهر می‌شوند و شرکت‌های فناوری نیز تلاش می‌کنند این قابلیت‌ها را هرچه بیشتر وارد تلفن‌های همراه و زندگی روزمره ما کنند. این فناوری عملاً غیرقابل اجتناب شده است؛ اما هنوز می‌توان برای کاهش خطرات احتمالی آن قدم‌هایی برداشت.

در مقابل، جارد بنج، استاد و عصب‌روان‌شناس بالینی در دانشکده پزشکی دیل دانشگاه تگزاس، معتقد است مسئله «همه یا هیچ» نیست. به گفته او، استفاده از هوش مصنوعی الزاماً به معنای آسیب شناختی نیست. اگر این فناوری بتواند فضای ذهنی انسان را برای کارهای مهم‌تر آزاد کند، حتی ممکن است مفید هم باشد.

او می‌گوید:
«چرا فکر می‌کنیم هوش مصنوعی قرار است تفاوتی اساسی با دیگر فناوری‌هایی داشته باشد که مغز ما قبلاً با آن‌ها سازگار شده است؟ خوب یا بد بودن، ذات ابزار نیست.»

مانند هر فناوری دیگری، این نحوه استفاده ما از هوش مصنوعی است که تعیین می‌کند به ما کمک می‌کند یا به ما آسیب می‌زند.

دقیقاً نگرانی درباره چیست؟

حدود دو دهه پیش، این ایده مطرح شد که اتکای بیش از حد به فناوری می‌تواند نوعی «زوال عقل دیجیتال» ایجاد کند؛ وضعیتی که حافظه کوتاه‌مدت و برخی فرآیندهای شناختی را تضعیف می‌کند.

اما جارد بنج در فراتحلیلی که روی ۵۷ مطالعه و بیش از ۴۱۱ هزار بزرگسال انجام شده، هیچ مدرکی برای وجود «زوال عقل دیجیتال» پیدا نکرده است. حتی برعکس، به نظر می‌رسد استفاده از فناوری در برخی موارد خطر افت شناختی را کاهش می‌دهد.

با این حال، پژوهش‌های دیگری نشان داده‌اند افرادی که بیش از حد به سیستم‌های ناوبری مانند GPS وابسته‌اند، به مرور توانایی ساختن نقشه ذهنی از محیط اطراف خود را از دست می‌دهند و حافظه فضایی آن‌ها ضعیف‌تر می‌شود.

پدیده مشابهی نیز با ظهور موتورهای جست‌وجو شکل گرفت؛ چیزی که به «اثر گوگل» معروف شد. وقتی اطلاعات را به راحتی از طریق جست‌وجو پیدا می‌کنیم، احتمال کمتری دارد آن را به خاطر بسپاریم، زیرا تلاش ذهنی چندانی صرف نشده است.

به بیان ساده، وقتی کاری را به فناوری برون‌سپاری می‌کنیم، مغز ما در انجام همان کار ضعیف‌تر می‌شود.

گرین توضیح می‌دهد:
«هوش مصنوعی برای نخستین بار راهی آسان برای معاوضه فرایند با محصول نهایی به ما می‌دهد.»

یعنی انشا می‌تواند خوش‌ساخت‌تر شود، ارائه کاری حرفه‌ای‌تر به نظر برسد یا حتی شوخی مراسم بازنشستگی دقیقاً همان واکنش دلخواه را بگیرد. اما آن بخش دشوار ماجرا ــ تقلا، اشتباه، بازنویسی و لحظه‌ای که ناگهان چیزی در ذهن جا می‌افتد ــ همان چیزی است که مغز انسان به آن نیاز دارد.

او این وضعیت را به ورزش در باشگاه تشبیه می‌کند:
«مثل این است که رباتی وزنه را به جای شما بلند کند؛ در این صورت هیچ سودی نصیب بدن شما نمی‌شود.»

پس چه باید کرد؟

۱. حرف هوش مصنوعی را بی‌چون‌وچرا نپذیرید

مطالعه‌ای تازه نشان داده کاربرانی که استفاده سنگینی از هوش مصنوعی دارند، در آزمون‌های استاندارد تفکر انتقادی نمرات پایین‌تری کسب می‌کنند؛ ظاهراً چون به واگذاری فرایند فکر کردن به ربات‌ها عادت کرده‌اند.

حتی زمانی که هوش مصنوعی اشتباه می‌کند، بسیاری از کاربران همچنان آن را به شهود و تحلیل شخصی خود ترجیح می‌دهند.

راهکار ساده است:
پیش از باز کردن اپلیکیشن، از خود بپرسید آیا پاسخ همین سؤال را از یک غریبه تصادفی هم بدون تردید قبول می‌کردید؟ اگر نه، پس نباید کورکورانه به هوش مصنوعی هم اعتماد کنید.

بهتر است ابتدا دیدگاه اولیه خودتان را شکل دهید و سپس از هوش مصنوعی برای به چالش کشیدن یا تکمیل آن استفاده کنید؛ نه برای جایگزین کردن فکر کردن.

۲. به فرایند یادگیری «اصطکاک» اضافه کنید

باربارا اوکلی، استاد ممتاز مهندسی در دانشگاه اوکلند آمریکا، می‌گوید:
«وقتی چیزی جلوی چشم شماست، اغلب تصور می‌کنید آن را یاد گرفته‌اید، در حالی که واقعاً این‌طور نیست.»

برخی تحقیقات اولیه نشان می‌دهد هوش مصنوعی ممکن است توانایی حفظ اطلاعات را تضعیف کند. در یک نظرسنجی از ۴۹۴ دانشجو، کسانی که بیشتر از ChatGPT استفاده می‌کردند، بیشتر از مشکلات حافظه شکایت داشتند.

متخصصان توصیه می‌کنند هنگام استفاده از هوش مصنوعی، آهسته‌تر پیش بروید و فعالانه درگیر شوید. یادداشت‌برداری کنید؛ ترجیحاً با دست. حتی می‌توانید از خود ربات بخواهید از شما آزمون بگیرد یا فلش‌کارت طراحی کند.

ایده اصلی ساده است:
هرچه مغز بیشتر کار کند، اطلاعات ماندگارتر می‌شوند.

۳. صفحه سفید را کمی بیشتر خالی بگذارید

هوش مصنوعی در ایده‌پردازی فوق‌العاده عمل می‌کند؛ و دقیقاً همین مسئله می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد ایده‌های افرادی که برای کارهای خلاقانه از هوش مصنوعی کمک می‌گیرند، معمولاً قابل پیش‌بینی‌تر و کمتر اصیل هستند.

خلاقیت زمانی شکل می‌گیرد که مغز انسان میان تجربیات، خاطرات و مفاهیم مختلف ارتباط‌های غیرمنتظره ایجاد کند. اگر این فرایند را واگذار کنیم، در واقع فرصت تمرین خلاقیت را از مغز می‌گیریم.

راهکار پیشنهادی متخصصان این است که ابتدا ایده‌های خام خودتان را روی کاغذ بیاورید؛ حتی اگر ناقص یا ضعیف باشند. مدتی بیشتر با «صفحه سفید» بمانید و اجازه دهید ذهن آزادانه ارتباط‌سازی کند.

بعد از آن، می‌توان از هوش مصنوعی برای توسعه، اصلاح یا نقد ایده‌ها استفاده کرد.

۴. تمرکز کردن را دوباره تمرین کنید

تحقیقات سال‌های اخیر نشان داده هجوم فناوری‌های دیجیتال تمرکز عمیق را برای انسان دشوارتر کرده است. هوش مصنوعی می‌تواند این وضعیت را تشدید کند؛ زیرا پاسخ همه چیز در چند ثانیه در دسترس قرار می‌گیرد و راه فرار از سختی ذهنی همیشه باز است.

راهکار پیشنهادی متخصصان، انجام آگاهانه کارها به روش کندتر است.

اجازه ندهید ChatGPT هر مقاله طولانی را برایتان خلاصه کند. پیش از سؤال پرسیدن از ربات، مدتی با مسئله درگیر شوید. حتی گاهی بگذارید حوصله‌تان سر برود.

چرا که همین ناراحتی و اصطکاک ذهنی است که مغز را برای تفکر عمیق‌تر آموزش می‌دهد.

حرف آخر: مغز انسان هنوز اهمیت دارد

این مقاله نمی‌گوید باید استفاده از ربات‌های گفت‌وگو مانند ChatGPT را متوقف کنیم. اما شاید لازم باشد هنگام استفاده از آن‌ها، آگاهانه‌تر و محتاط‌تر عمل کنیم.

به گفته آدام گرین، مغز انسان از نظر ساختاری تفاوت‌های مهمی با هوش مصنوعی دارد. انسان‌ها می‌توانند ارتباط‌هایی شخصی، غیرمنتظره و واقعاً نو ایجاد کنند؛ چیزی که ماشین‌های مبتنی بر احتمال هنوز به سادگی قادر به تقلید آن نیستند.

او پیش‌بینی می‌کند:
«تمایز و تنوع ایده‌های انسانی در سال‌های آینده به یک مزیت بزرگ تبدیل خواهد شد.»

و شاید «فکر کردن بیرون از جعبه ربات‌ها» به مهارتی ضروری برای بقا در جامعه آینده تبدیل شود.

جارد بنج نیز یادآوری می‌کند که انسان‌ها پیش از این هم با فناوری‌های بزرگ سازگار شده‌اند:
«آیا چون ماشین اختراع شده، انسان دیگر توانایی دویدن ماراتن را از دست داده است؟ نه. این کار تبدیل به چیزی شده که انسان‌ها چون خودشان می‌خواهند انجام می‌دهند.»

ابزارها تغییر می‌کنند، اما میل انسان به فکر کردن، خلق کردن و رسیدن مستقل به راه‌حل‌ها، احتمالاً سخت‌ترین چیزی است که بتوان آن را خودکار کرد.