جهش دلار آزاد و تقابل سهگانه ریال، دلار و افغانی در مرزهای شرقی
جهش ۳۰ هزار تومانی دلار آزاد در کمتر از یک هفته، پدیدهای قابل تأمل است که ریشه در عوامل متعددی دارد. از آغاز جنگ تحمیلی سوم علیه ایران در ۹ اسفند، عملاً بیشتر بازارهای غیر از کالاهای اساسی از چرخه اقتصادی خارج شدند و تقاضا برای دلار در کشور راکد ماند؛ عاملی که به تثبیت قیمت دلار انجامید.
اما در ابتدای اردیبهشت، دولت با حذف الزام ارائه کد ساتا برای ترخیص کالاها، زمینه افزایش تقاضا برای دلار آزاد را فراهم کرد. در این شرایط، فعال شدن تدریجی بازار چین و احیای تقاضا برای واردات از این کشور نیز به افزایش قیمت یوان و بهدنبال آن دلار آزاد دامن زد.
کاظم شیردل، رئیس اتحادیه صادرکنندگان استان، دو عامل مهم دیگر را نیز مؤثر میداند:
اول، ایجاد محدودیت برای صرافیهای فعال در افغانستان که ارز به ایران وارد میکردند و دوم، جلوگیری حاکمیت افغانستان از خروج ارز از این کشور. به گفته وی، این مسائل باعث کمیاب شدن دلار در بازار شده است، هرچند او این وضعیت را موقتی میداند و نرخ واقعی دلار را با توجه به تورم، حدود ۱۷۵ هزار تومان برآورد میکند.
در دو هفته اخیر، تقاضا برای اسکناس و تراول ایرانی در مرزهای افغانستان و پاکستان نیز افزایش یافته است. محمدحسین روشنک، رئیس اتحادیه واردکنندگان استان، میگوید در این مرزها، اگر اسکناس نقد دلار ارائه کنید، نرخ دلار را تا ۱۲۰ هزار تومان محاسبه میکنند که ۵۰ هزار تومان کمتر از قیمت بازار مشهد و تهران است. این اختلاف عمدتاً به دلیل استفاده از اسکناس نقد برای قاچاق و پرداخت عوارض نقدی است؛ هرچند شیردل معتقد است این خریدوفروشها تأثیر چندانی بر بازار تجارت ندارد.
در سوی دیگر، افغانی در یک ماه گذشته در برابر دلار تقویت شده و هر دلار در بازار هرات از ۶۵ به ۶۴.۵ افغانی کاهش یافته است. همزمان، قیمت هر افغانی در بازار ایران از ۲۲ هزار تومان به ۲۷ هزار تومان رسیده؛ یعنی پول ملی افغانستان هم برابر دلار و هم برابر ریال رشد قابل توجهی داشته است. به گفته شیردل، این امر ناشی از سختگیریهای ارزی حکومت افغانستان و رشد روانی تقاضا برای خرید افغانی در بازار ایران است.
با این حال، باید توجه داشت که دلار ۱۲۰ هزار تومانی در مرز افغانستان و پاکستان نرخ واقعی دلار نیست، بلکه قیمت اسکناس ایرانی است. دلالان در این کشورها برای معاملات نقدی (عمدتاً تردد مرزی و پرداخت وجه کالای قاچاق) به اسکناس و تراول ایرانی نیاز دارند که قابل رهگیری نباشد. از طرفی، گردش اسکناس ریالی در بازار ایران بسیار کم و حتی در بانکها محدودیت وجود دارد. بنابراین، کاهش عرضه اسکناس ریالی در برابر افزایش تقاضا، باعث تقویت قیمت اسکناس ریالی در مرزها نسبت به دلار شده است.
خراسان
