جزئیات تازه از مذاکرات ایران و آمریکا؛ تهران چه امتیازاتی را دنبال میکند؟
بازتاب– در حالیکه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در دوحه وارد مرحلهای فنیتر شده، همزمان سه پرونده حساس در مرکز تحولات منطقهای قرار گرفته است. گزارشها از دوحه حاکی است که گفتوگوهای فنی میان ایران و آمریکا با میانجیگری قطر و همراهی پاکستان در جریان است؛ مذاکراتی که به گفته برخی منابع، بر دو محور اصلی تمرکز دارد: وضعیت تردد در تنگه هرمز و نحوه آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده ایران.
همزمان، منابع رسانهای عربی از توافق اولیه برای آزادسازی سه میلیارد دلار از داراییهای ایران خبر دادهاند؛ موضوعی که اگر نهایی شود، میتواند نخستین نشانه ملموس از پیشرفت در مسیر اجرای تفاهمهای اخیر باشد. در همین چارچوب، برخی گزارشها مدعی شدهاند ایران شرط کرده است که همزمان با هر پیشرفت در مذاکرات، بخشی از داراییهای مسدودشده آزاد شود.
کاظم غریبآبادی، معاون امور حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه و مذاکرهکننده ارشد ایران، پس از دیدار با نخستوزیر و وزیر خارجه قطر اعلام کرده که گفتوگوهای فنی امروز بر پیگیری اجرای مفاد یادداشت تفاهم متمرکز بوده است. او همچنین تأکید کرده که کارگروههای مربوط به پیگیری اجرای تفاهم و مذاکره برای توافق نهایی تشکیل شدهاند، اما هنوز گفتوگویی در این قالبها آغاز نشده و رایزنی برای تعیین زمان و مکان مذاکرات ادامه دارد.
در سوی دیگر، مقامهای آمریکایی نیز تلاش کردهاند فضای مذاکرات را مثبت نشان دهند. سخنگوی کاخ سفید اعلام کرده که دونالد ترامپ معتقد است ایران و آمریکا «فرصت خوبی» برای دستیابی به توافق دارند؛ توافقی که به روایت واشنگتن باید توانمندیهای هستهای ایران را از میان ببرد. همزمان، گزارشهایی از دیدار امیر قطر با استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان آمریکایی، منتشر شده که در آن بر ادامه مسیر مذاکرات و دستیابی به توافق جامع تأکید شده است.
با این حال، تصویر مذاکرات پیچیدهتر از یک مسیر ساده دیپلماتیک است. والاستریت ژورنال گزارش داده که ترامپ به دستیاران خود گفته حملات گسترده جدید علیه ایران میتواند مسیر دیپلماسی را از بین ببرد و حتی اگر مذاکرات از ضربالاجل ۱۸ اوت عبور کند، برای او مسئلهای تعیینکننده نخواهد بود.
در روزهای گذشته، گزارشهایی درباره تردد کشتیها، خروج بخشی از شناورهای خارجی از منطقه و حتی وقوع حادثه برای یک کشتی در مسیرهای تعیینشده منتشر شده است. همزمان، سازمان جهانی دریانوردی سازمان ملل اعلام کرده دریافت عوارض اجباری از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز مغایر قوانین بینالمللی است و به جای آن، استفاده از مدل تأمین مالی داوطلبانه مشابه تنگههای مالاکا و سنگاپور را پیشنهاد داده است.
بازارهای جهانی نیز به این تحولات واکنش نشان دادهاند. افزایش قیمت نفت برنت و نفت خام آمریکا در پی ابهام درباره آینده مذاکرات و وضعیت دسترسی به تنگه هرمز، نشان میدهد که بازار انرژی همچنان نسبت به شکنندگی اوضاع منطقه حساس است. هرچند برخی تحلیلگران معتقدند بازار تا حدی بازگشت تدریجی عرضه به شرایط عادی را در قیمتها لحاظ کرده، اما تردد از تنگه هرمز هنوز به سطح پیش از بحران بازنگشته و همین موضوع سطحی از نااطمینانی را حفظ کرده است.
در داخل ایران نیز پرونده تنگه هرمز به موضوعی سیاسی و راهبردی تبدیل شده است. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در گفتوگویی تلویزیونی که پخش آن بهطور ناگهانی قطع شد، تأکید کرده بود که ایران از حقوق خود در تنگه هرمز کوتاه نخواهد آمد و حاکمیت این آبراه با ایران و عمان است. او همچنین گفته بود طبق تفاهمنامه، بخشی از داراییهای ایران در اختیار بانک مرکزی قرار خواهد گرفت و صادرات نفت ایران نیز پس از رفع محدودیتها افزایش یافته است.
قطع گفتوگوی قالیباف با صداوسیما، خود به حاشیهای مهم در فضای سیاسی داخلی تبدیل شد. مرکز رسانه مجلس در اطلاعیهای اعلام کرد این گفتوگو بهصورت ضبطی بوده و بیش از دو ساعت پیش از پخش در اختیار صداوسیما قرار گرفته بود. این مرکز تأکید کرد که بخشهای پخشنشده شامل توضیحاتی درباره بازرسیهای آژانس، آزادسازی اموال بلوکهشده، اعتبار بازسازی و برخی ادعاهای ترامپ بوده است.
اما همزمان با این تحولات دیپلماتیک و سیاسی، انتشار سندی تازه در اسرائیل درباره خسارتهای واردشده به مجتمع پالایشگاهی بازان در حیفا، بُعد دیگری از پیامدهای جنگ اخیر را آشکار کرده است. بر اساس گزارشی که به نقل از کانال ۱۲ اسرائیل منتشر شده، سند وزارت کشور اسرائیل ابعاد تازهای از خسارتهای ناشی از اصابت موشکهای ایرانی به این مجتمع را نشان میدهد؛ خسارتهایی که ظاهراً پیشتر بهطور کامل گزارش نشده بودند.
طبق این سند، روند بازسازی کامل مجتمع بازان زودتر از سال ۲۰۲۸ به پایان نخواهد رسید؛ یعنی حدود سه سال زمان برای بازگشت کامل این مجموعه به وضعیت مطلوب در نظر گرفته شده است. این در حالی است که پیشتر برخی مقامهای رژیم اسرائیل اعلام کرده بودند آسیبهای واردشده به این مجتمع تأثیری جدی بر تأمین سوخت نخواهد داشت.
سند جدید اما تصویری متفاوت ارائه میدهد. در کنار آسیب به توربینهای گازی، از خسارت به دیگهای بخار، اتاقهای برق و سیستمهای کمکی نیز سخن گفته شده است. همچنین مخزن تقطیرهایی که در حمله اخیر آسیب دیده، قابل تعمیر ارزیابی نشده و نیازمند ساخت کامل یک مخزن جایگزین با ظرفیت حداکثر ۱۲ هزار و ۷۰۰ متر مکعب است.
مهمتر آنکه در این سند تصریح شده آسیب به مخزن تقطیرها بر ظرفیت ذخیرهسازی مجتمع اثر گذاشته و این موضوع میتواند مستقیماً بر توانایی تولید و تأمین بنزین استاندارد مورد نیاز اقتصاد اسرائیل اثر بگذارد. چنین گزارشی، اگرچه از سوی مقامهای رژیم اسرائیل در قالب روند اداری بازسازی منتشر شده، اما از نظر سیاسی و امنیتی اهمیت بالایی دارد؛ زیرا نشان میدهد حملات موشکی ایران به زیرساخت انرژی اسرائیل، دستکم در سطح فنی، پیامدهایی فراتر از روایتهای اولیه داشته است.
به این ترتیب، مذاکرات دوحه را نمیتوان جدا از معادله گستردهتر منطقهای فهمید. از یک سو، ایران تلاش دارد آزادسازی داراییهای مسدودشده، تثبیت حقوق خود در تنگه هرمز و کاهش فشار اقتصادی را بهعنوان خروجی ملموس تفاهمها دنبال کند. از سوی دیگر، آمریکا در پی توافقی است که از نگاه خود، محدودیتهای پایدار و قابل راستیآزمایی بر برنامه هستهای ایران ایجاد کند. در میانه این دو مسیر، بازار انرژی، امنیت دریانوردی، وضعیت لبنان و پیامدهای حملات اخیر به زیرساختهای اسرائیل نیز به میز مذاکره سایه انداختهاند.
