میان جنگ و دیپلماسی؛ چرا مذاکرات تهران–واشنگتن به نتیجه نرسید؟
«لیز دوست»، خبرنگار ارشد سیاست خارجی بیبیسی جهانی که سالها تحولات مرتبط با ایران را دنبال کرده و طی ساعات گذشته در اسلامآباد، پایتخت پاکستان، مذاکرات ایران و ایالات متحده را پوشش داده، در گزارشی از این رویداد مینویسد:
بازتاب– بیستویک ساعت مذاکره برای پایان دادن به ۴۷ سال خصومت میان ایران و آمریکا کافی نبود. این گفتوگوهای تاریخی و سطحبالا که در میانه یک جنگ سنگین برگزار شد، از همان ابتدا نیز چشمانداز روشنی برای دستیابی به نتیجه نداشت.
این مذاکرات را میتوان ماراتنی نافرجام توصیف کرد، اما نباید فراموش کرد که دو طرف ناگزیر بودند درباره مجموعهای از مسائل بهشدت پیچیده به تفاهم برسند؛ از سوءظنهای دیرینه نسبت به برنامه هستهای ایران گرفته تا موضوعات تازهای همچون مدیریت تنگه هرمز؛ گذرگاهی حیاتی که هرگونه اختلال در آن میتواند اقتصاد جهانی را دچار شوک کند. در کنار همه اینها، عبور از شکاف عمیق بیاعتمادی نیز چالشی اساسی بود.
در حالی که صبح شنبه در اسلامآباد هنوز تردیدهایی درباره اصل برگزاری دیدار وجود داشت، نمایندگان دو کشور در نهایت در یک اتاق گرد هم آمدند و یکی از دیرپاترین تابوهای سیاسی را شکستند.
اکنون پرسش اصلی این است: گام بعدی چیست؟ سرنوشت آتشبس دو هفتهای که مانع از تحقق تهدید دونالد ترامپ برای نابودی یک «تمدن» در ایران شد، چه خواهد شد؟ آیا او بار دیگر تیم مذاکرهکننده خود را به میز گفتوگو بازمیگرداند؟
منابع حاضر در اسلامآباد میگویند حتی پس از آنکه جیدی ونس بامداد محل را ترک کرد و اعلام کرد آمریکا «آخرین و بهترین پیشنهاد» خود را ارائه داده، رایزنیهای غیررسمی همچنان ادامه داشته است. حال باید دید واشنگتن مسیر تشدید تنش را در پیش میگیرد یا به دیپلماسی بازمیگردد.
آنچه پشت درهای بسته هتل پنجستاره محل مذاکرات گذشت، همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. اطلاعات اندکی از جزئیات اختلافات و گفتوگوها به بیرون درز کرده است؛ مذاکراتی که با میانجیگری پاکستان انجام میشد و دو طرف در جریان آن بارها با مشاوران و کارشناسان خود در تماس بودند. به گفته ونس، در این مدت «دهها بار» نیز با ترامپ گفتوگو شده است.
ونس در یک نشست خبری کوتاه در ساعات اولیه صبح، هدف اصلی آمریکا را چنین تشریح کرد: «ما بهدنبال تعهدی قطعی هستیم که ایران نهتنها به سمت سلاح هستهای نرود، بلکه ابزارهای لازم برای دستیابی سریع به آن را نیز در اختیار نداشته باشد.»
در دور پیشین مذاکرات در فوریه—پیش از ازسرگیری جنگ—ایران امتیازاتی ارائه کرده بود؛ از جمله رقیقسازی ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد که به سطح تسلیحاتی نزدیک است. با این حال، تهران همچنان بر حق غنیسازی خود تأکید دارد و از واگذاری این ذخایر خودداری کرده است؛ ذخایری که گفته میشود اکنون در زیر آوار حملات سال گذشته آمریکا و اسرائیل مدفون شدهاند.
از سوی دیگر، ایران تا دستیابی به توافقی جدید، درخواستهای مکرر برای باز نگهداشتن تنگه هرمز و تضمین عبور آزاد نفت و کالا را نیز نپذیرفته است.
هر دو هیئت با این تصور وارد اسلامآباد شدند که در میدان نبرد دست بالا را دارند؛ تصوری که باعث شد با این ذهنیت پای میز مذاکره بنشینند که در صورت عدم توافق، گزینه ادامه جنگ همچنان روی میز است.
در همین حال، یکی از کارشناسان به نکتهای قابل توجه اشاره میکند: «دو طرف درک روانشناختی محدودی از یکدیگر دارند و نمیدانند برای رسیدن به یک توافق واقعی، چه امتیازاتی باید بدهند.»
در پایان این ماراتن، ونس جمعبندی کرد: «خبر خوب این است که مذاکرات مفیدی داشتیم؛ خبر بد این است که به توافق نرسیدیم.» او همچنین تأکید کرد که این بنبست «برای ایران بیش از آمریکا خبر بدی است.»
در مقابل، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، خواستههای آمریکا را «زیادهخواهانه و غیرقانونی» خواند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و سرپرست تیم مذاکرهکننده نیز اعلام کرد: «طرف مقابل در نهایت نتوانست اعتماد هیئت ایرانی را جلب کند.»
با این حال، تهران نشانههایی از آمادگی برای ادامه گفتوگوها بروز داده است. وزیر خارجه پاکستان نیز با تأکید بر شکنندگی وضعیت، از طرفین خواست آتشبس را حفظ کرده و مسیر دیپلماسی را ادامه دهند.
نگاهی به تجربه گذشته نشان میدهد که توافق هستهای سال ۲۰۱۵ پس از ۱۸ ماه مذاکره فشرده حاصل شد. با این حال، ترامپ بارها نشان داده که تمایلی به فرآیندهای طولانی ندارد. ونس نیز پیشتر هشدار داده بود که اگر ایران بهزعم او در پی اتلاف وقت باشد، آمریکا امتیازی نخواهد داد.
در این میان، یک روزنامهنگار پاکستانی که همچون دیگر خبرنگاران در شرایط کمبود اطلاعات تحولات را دنبال میکرد، جمعبندی جالبی ارائه داده است: «این دور از مذاکرات نه پیشرفتی داشت و نه فروپاشی.»
اکنون نگاهها به تحولات پیشرو دوخته شده است—و بیش از همه، به تصمیمی که دونالد ترامپ اتخاذ خواهد کرد.
